Video-installatie ‘18.000 Worlds’ van Saodat Ismailova in Eye Filmmuseum, Amsterdam. Foto Studio Hans Wilschut

Interview

De 17.999 werelden van de Oezbeekse kunstenaar Saodat Ismailova

Filmkunst De verhalen van Oezbeekse vrouwen staan centraal in een mystieke en ongrijpbare tentoonstelling in Eye, van kunstenaar en filmmaker Saodat Ismailova.

Plotseling is ze overal. De Oezbeekse kunstenaar Saodat Ismailova (1981) kreeg vorig jaar van een internationale jury de Eye Art & Film Prize van het Eye Filmmuseum, had werken op de Documenta in Kassel en de Biënnale van Venetië. Intussen deed ze onderzoek voor een nieuw werk dat nu centraal staat op de overzichtstentoonstelling van haar werk in het Eye in Amsterdam.

De interesse in haar werk is overweldigend, vertelde ze eind december in een videogesprek vanuit Tasjkent. Al die aandacht „brengt ook een grote verantwoordelijkheid met zich mee”. Voor de Documenta richtte ze het Davra-collectief op. Het doel: „De verhalen en tradities van Centraal-Azië levend houden, opnieuw herinneren en begrijpen voor onze tijd.”

Een van die verhalen hoorde ze van haar grootmoeder, en werd meteen de titel van de tentoonstelling, het rijk geïllustreerde bijbehorende boek en het nieuwe werk dat ze met het stipendium van de Eye Art & Film Prize produceerde: 18.000 Worlds. Het verwijst naar een mystieke meerwereldentheorie die al sinds de late Middeleeuwen in de regio opduikt in overlevering, poëzie en filosofie.

Ismailova: „De gedachte dat we slechts in één van deze werelden leven intrigeerde me enorm. Wat zijn die overige 17.999 dan? Zijn het parallelle universa? Is het iets mystieks? Of zijn het simpelweg de verschillende verhalen die we over de wereld om ons heen kunnen vertellen? Oezbekistan heeft een moslimachtergrond, maar die 18.000 werelden gaan volgens onderzoek nog verder terug, naar het jodendom dat via de mystieke islam is overdragen. Ze verwijzen niet alleen naar spirituele dimensies, maar gaan ook over astronomie, geologie, biologie, de kennis die we hebben over natuur en ecologie.”

Tijd als weefsel

Dat inspireert haar ook vaktechnisch: „Hoe vertel je een verhaal als er eigenlijk 18.000 verhalen te vertellen zijn? Is de tijd dan een cirkel of een weefsel? Dat gaat over montage, over het samenbrengen van handeling, beeld en geluid.”

Daarmee hebben we meteen de stijl van haar rijkgelaagde en soms even hermetische als betoverende werk én de kern van haar thematiek te pakken. Haar eerste documentaire Aral, Fishing in an Invisible Sea (2004) ging over het verdwijnen van het Aralmeer. Ooit was het een gigantisch waterbekken van 450 bij 290 kilometer op de grens van Kazachstan en Oezbekistan, maar tijdens de Sovjettijd werd het water gebruikt voor de katoenteelt. Het meer droogde uit tot een zoutwoestijn. Het is een van de grootste moderne milieurampen.

Na die eerste film ging ze zich meer en meer toeleggen op videokunst, omdat het haar meer autonomie gaf in een kleine filmindustrie die het maken van films naar haar zin te tijdrovend en kostbaar maakte.

Maar het ecologische thema bleef, en werd verweven met de vraag naar de culturele identiteiten van de volken in Centraal-Azië. Ismailova: „Het opdrogen van het Aralmeer werd een symbool voor een grotere, onzichtbare ecologische ramp. Wat gebeurt er als traditionele kennis wordt uitgewist?”

Het is een vraag die bijvoorbeeld terugkeert in de collagefilm Her Right (2020) die ze tijdens de pandemie maakte. Ze maakte hiervoor gebruik van haar grote collectie stille films uit de Sovjettijd. „Er waren toen geen vrouwelijke filmmakers, maar vrouwen stonden centraal in veel van deze films die als propaganda werden ingezet.” Het doel van de films, gemaakt vanaf eind jaren twintig , was om vrouwen er toe te bewegen of zelfs te dwingen hun traditionele sluiers af te werpen.

Ismailova: „Dat is een complex onderwerp. In haar boek The New Woman in Uzbekistan (2006) heeft de Amerikaanse onderzoeker Marianne Kamp een aantal van hen geïnterviewd. Het was niet alleen een stap naar modernisering, maar voor velen zo traumatisch dat je vandaag de dag het omgekeerde ziet. Nu dragen velen weer een sluier. Ik heb willen laten zien dat een sluier omdoen makkelijker is dan afdoen, omdat je dan met diepgewortelde tradities te maken hebt die je misschien beter met goed onderwijs kunt aanpakken. In Her Right zie je vrouwen hun vrijheid tegemoet rennen, en nu rennen ze weer terug.”

Paardenharen sluiers

De vaak rijk geborduurde paardenharen sluiers spelen in meer werken in de tentoonstelling een rol, bijvoorbeeld in de installaties Chilltan en What Was My Name? (beide uit 2020) waarin neonprojecties van vrouwennamen een spel aangaan met een versluier(en)de wereld.

Tekst (ditmaal van de Perzische denker Shihab al-Din al-Suhrawardi) en archiefmateriaal hebben de hoofdrol in het nieuwe werk 18.000 Worlds.

Als een media-archeoloog dook Ismailova in haar eigen archief, op zoek naar beelden die ze draaide en verzamelde maar nooit eerder gebruikte. „Al mijn werk komt uit elkaar voort, het zit vol verwijzingen. Het vuur uit de ene film duikt op in een andere. De uitgestorven Turkmeense tijger wandelt van scherm naar scherm. Hij stoort zich niet aan door mensen getrokken landsgrenzen. Meisjes lopen weg van huis of worden geschaakt en zijn in een andere film in een rivier veranderd.” Voor 18.000 Worlds maakte ze ook gebruik van vroeg filmmateriaal uit Centraal-Azië, dat in het Eye-archief is opgenomen. „Hoe keken mensen uit het westen van Europa naar ons? En hoe kijken wij naar onszelf? We leven in een post-Sovjettijd, maar we kunnen ons denken daarover alleen bevrijden als we die tijd zowel accepteren als dekoloniseren.”

Saodat Ismailova: 18.000 Worlds. T/m 4 juni. In Eye Filmmuseum, Amsterdam. Inl.: Eyefilm.nl
Lees ook over de Eye Art & Film Prize die Ismailova won: Oezbeekse Ismailova wint met ‘beelden die ons kunnen helen’ de Eye Art & Film Prize