Energie-expert: ‘De bizarre gasmarkt is onaangeroerd gebleven, dat is onacceptabel’

Gasprijzen Nikos Tsafos is groot voorstander van overheidsingrijpen op de gasmarkt. Donderdag praten de EU-ministers erover. Dat Nederland vreest voor een gastekort bij een Europees prijsplafond? „Dat is gebaseerd op angst, niet op feiten.”

Raffinaderij van Gazprom vlakbij Moskou. „Om te zien dat de markt gemanipuleerd wordt, heb je toch geen sms nodig van Poetin, dat hij wil dat Gazprom de gastoevoer afknijpt om de prijs op te jagen?”
Raffinaderij van Gazprom vlakbij Moskou. „Om te zien dat de markt gemanipuleerd wordt, heb je toch geen sms nodig van Poetin, dat hij wil dat Gazprom de gastoevoer afknijpt om de prijs op te jagen?” Foto Maxim Shipenkov/EPA

Nikos Tsafos moet het toegeven: de situatie is minder dramatisch dan hij had gevreesd. Terwijl de temperaturen ongebruikelijk mild blijven, zijn de Europese gasopslagen goed gevuld en lijkt het erop dat Europese landen de winter betrekkelijk goed door gaan komen. Maar, benadrukt Tsafos: „We mogen niet zelfvoldaan worden. De situatie is nog altijd enorm moeilijk.” Het stemt hem, zegt hij, „droevig” dat mensen „vieren dat de prijs van gas nu onder de 120 euro per megawattuur is gezakt. Dat is op geen enkele manier een goede prijs! Het is nog altijd vijf, zes keer hoger dan het langjarige gemiddelde.”

En dus wil Tsafos graag uitleggen waarom hij nog steeds vindt dat Europa veel forser moet ingrijpen op de gasmarkt. De afgelopen jaren ontwikkelde de Griek, verbonden aan verschillende Amerikaanse universiteiten en denktanks, zich tot een vooraanstaand energie-expert. Dit voorjaar zegde hij zijn baan in Washington op om in zijn geboorteland als energieadviseur voor premier Kyriakos Mitsotakis te gaan werken.

In zijn oude en nieuwe rollen lanceerde hij het afgelopen jaar een reeks voorstellen om de Europese gascrisis te bedwingen. Hij deed suggesties voor gezamenlijke aankoop van gas, afromen van de opbrengsten van duurzame elektriciteit en begrenzing van de gasprijs op de groothandelsmarkt. Stuk voor stuk voorstellen die tot voor kort politiek onhaalbaar leken in Brussel, waar het geloof in de vrije markt altijd sterk is geweest. Maar inmiddels zijn ze doorgevoerd, of liggen serieus op tafel.

Deze donderdag bespreken Europese energieministers het zogeheten ‘prijscorrectiemechanisme’ waarmee de hoogste pieken op de belangrijkste marktplaats voor gas in Europa, de Amsterdamse TTF-beurs, moeten worden gedrukt. De prijzen die daar tot stand komen werken overal door in Europa, dus ook in Griekenland. Dinsdag stelde de Europese Commissie voor dat ‘prijsplafond’ op 275 euro per megawattuur te leggen. Dat is hoog, en volgens critici veel te hoog om effect te hebben. In een schriftelijke reactie stelt Tsafos dat dat voorstel „overduidelijk veel te hoog” is.

Tijdens het gesprek benadrukte hij eerder: een werkbaar ‘prijscorrectiemechanisme’, om te kunnen ingrijpen als de marktprijs de lucht in schiet, is nog altijd zeer nodig. „Iedereen moet inmiddels de diagnose delen dat we te maken hebben met een markt die niet functioneert. Als één dominante speler, Rusland, de aanvoer naar believen kan afknijpen om de prijs op te drijven, dan hebben we te maken met een niet-functionerende markt. En als we zien dat de gasprijs in een paar uur omhoog schiet met 60 euro per megawattuur: dat slaat nergens op.”

Iedereen moet inmiddels de diagnose delen dat we te maken hebben met een markt die niet functioneert

Hoeveel overheden ook hebben gedaan om de gascrisis te verzachten, Tsafos vindt dat de „bizarre” markt onaangeroerd is gebleven. Onacceptabel”, vindt hij. „Het gaat me niet om de vraag of de markt weer in balans komt. Dat zal sowieso gebeuren, zo werken markten. Maar als de consequentie is dat mensen doodgaan omdat ze geen energie kunnen betalen, is dat geen acceptabele uitkomst. Dan moet je als overheid opstaan en zeggen: genoeg is genoeg.”

Het betekent niet dat hij de prijs wil drukken tot pre-crisisniveau, benadrukt Tsafos. „Iedereen begrijpt dat die tijd niet terugkeert. Onze belangrijkste gasleverancier is volledig weggevallen. Maar wat je wel kunt constateren: in de zomer gingen we zonder enige aanleiding van 80 euro per megawattuur naar 350 euro, en kregen we nog altijd precies evenveel gas. Was het echt nodig zoveel te betalen? Want nu betalen we weer veel minder en krijgen we nog altijd precies evenveel gas.”

De Nederlandse regering wil eerst veel meer onderzoek naar de consequenties van zo’n markinterventie. Men vreest de markt overhoop te halen met onbekende, grote negatieve gevolgen.

„Mijn tegenwerping daarop is misschien banaal, maar: markten zijn een sociaal construct. Vijftien jaar geleden was de prijs van gas nog gekoppeld aan die van olie, nu niet meer. Het idee dat we een markt niet kunnen aanraken omdat het nu eenmaal ‘de markt’ is: daar geloof ik niet in. En dit is geen goed functionerende markt. De prijs schiet alle kanten op, met weinig fundamentele veranderingen in de onderliggende balans.

„Ik vind het echt belangrijk om voorzichtig te zijn en na te denken over de gevolgen. Maar ik wil dan ook graag een goed gesprek hebben over de consequentie van nietsdoen, de consequentie van de prijs gewoon laten doen wat die het afgelopen half jaar heeft gedaan. Omdat ik denk dat dat enorme financiële, sociale en politieke kosten met zich mee heeft gebracht. We geven als overheden honderden miljarden euro’s uit om onze consumenten te ondersteunen, onze kunstmest- en chemische industrie liggen volledig op hun gat. ”

Een argument van Nederland is dat het kernprobleem een onbalans tussen vraag en aanbod is, en dat we daarom eerst veel verder moeten besparen. Dat is toch ook cruciaal?

„Je zult van mij geen argument horen tégen terugdringen van de vraag. Maar als ik met mensen praat die dit voortdurend bepleiten, krijg ik soms het gevoel dat ze besparing toejuichen no matter what. Als je energie onbetaalbaar maakt voor mensen, dan zal de vraag naar beneden gaan. Maar is dat wenselijk? Natuurlijk: we kunnen alle industrie in Europa sluiten, dan is de markt morgen weer in balans. Maar willen we dat? Ik denk van niet. Ik denk dat we op een prijsniveau zitten dat de vraag weliswaar terugdringt, maar waarbij er gigantische economische, sociale en politieke consequenties zijn die onacceptabel zijn. Bovendien: we hebben al Europese afspraken over vermindering van gasverbruik. Het is gewoon niet waar dat we nu gaan ingrijpen op de markt vóórdat we besparen.”

Het argument dat een prijsplafond leveranciers wegjaagt is vooral gebaseerd op angst, en niet op feiten

Het risico is ook, zeggen tegenstanders, dat een prijsplafond leveranciers wegjaagt die hun gas elders gaan verkopen. Dan wordt de schaarste juist erger.

„Volgens mij is dat argument vooral gebaseerd op angst, en niet op feiten. Ik snap de gedachte dat je minder gaat krijgen als je minder gaat betalen, maar ik kom zelf uit de gaswereld en ik weet dat het daar niet zo werkt. Je moet natuurlijk geen prijsplafond instellen dat ver onder de huidige marktprijs ligt. Dat werkt inderdaad niet. Maar als je het daar iets onder doet, zijn er bij deze nog altijd hoge prijzen weinig andere landen die Europese kopers kunnen overbieden. Dat kunnen ze helemaal niet betalen – met uitzondering van China misschien. Ik zie die concurrerende vraag niet. Europa heeft de afgelopen maanden altijd precies het gas gekregen dat het wilde. Bij elke prijs, ook een lagere. En vergeet niet: hoe hebben we dit betaald? Uiteindelijk draait de Europese belastingbetaler hiervoor op.”

Uw kritiek is ook dat de markt niet functioneert omdat er veel gespeculeerd wordt, door bijvoorbeeld hedgefondsen en zakenbanken. Waardoor de prijzen nog verder stijgen. De Nederlandse toezichthouder stelt juist dat dit reuze meevalt, en dat een beetje speculatie zelfs gezond is voor de markt.

„Dat hangt er maar van af hoe je gezond definieert. De prijsstijging van 60 euro binnen een paar uur, die ik net noemde, gebeurde op een moment dat de prijs al torenhoog was, ongeveer 260 euro. Als de markt toch al helemaal op hol geslagen is, lijkt zo’n schok misschien niet meer zo heftig. Maar dan ga je helemaal voorbij aan het feit dat de gemiddelde gasprijs een paar jaar geleden nog een euro of dertig was. We hebben het hier dan over een prijsschok van twee keer het historische gemiddelde, in een paar uur tijd. Het is heel gemakkelijk om er met een vernauwde blik naar te kijken, waardoor je het hele punt mist.

„In normale tijden is het misschien goed dat dit soort partijen op de markt aanwezig is. Ze zorgen ervoor dat er altijd gehandeld kan worden en er concurrerende prijzen tot stand komen. Maar nu zie je de prijzen absurde dingen doen, zonder enige reden. Ik vind het moeilijk daarnaar te kijken en niet te denken dat een paar mensen enorm aan het gokken zijn en heel veel geld verdienen. De Griekse premier heeft eerder in Brussel voorgesteld de handel alleen nog over te laten aan bedrijven die fysiek gas leveren en gebruiken. Dat lijkt me iets om over na te denken.”

Lees ook: ‘Geen Europees land heeft zo’n slecht prijsplafond gekozen om huishoudens te helpen als Nederland’

Er zijn toch allerlei mechanismen op de gasbeurs die extreme prijsschommelingen moeten voorkomen? Er zijn zogeheten circuit breakers – een soort stoppen die doorslaan als het te heet wordt.

„Die leggen dan de handel stil voor 15 seconden. 15 seconden. Ik kan nog niet eens naar de wc gaan in 15 seconden. Dat is echt niet genoeg om tot rust te komen. Als toezichthouders denken dat ze met 15 seconden pauze een doorgedraaide markt kunnen bedaren, dan heb ik een fundamenteel andere opvatting over wat goed toezicht is.”

Eigenlijk zegt u: de marktopzichters benaderen het veel te juridisch?

„Ja. Het is hetzelfde als met de marktmanipulatie door Gazprom. Toezichthouders willen bewijs hebben dat overeind blijft in de rechtszaal. Maar om te zien dat de markt gemanipuleerd wordt, heb je toch geen sms’je nodig van Poetin waarin zwart-op-wit staat dat hij wil dat Gazprom de toevoer afknijpt om de prijs op te jagen?”