Verpleegster Daniele Sousa en haar zoon Guilherme (12), die gescout is als talent.

Foto Yan Boechat

NRC ging mee met scouts die speuren naar de volgende Neymars, ‘Zie je die 12-jarige? Die houden we al een tijdje in de gaten’

Voetbaltalent Brazilië staat bekend als kraamkamer van toptalenten, zoals Neymar en Antony. Op pad met twee scouts.

Een bal vliegt door de lucht en landt vlak voor de goudkleurige voetbalschoenen van de speler met nummer 8, die met een hard schot scoort. Er klinkt gejuich bij de spelers op voetbalveld ‘13 de Maio’. Voetbalscout Eduardo Jenner (61) knikt vanaf de zijlijn naar zijn compagnon Conrado Antunes (33). „Ramos is goed in vorm vandaag. Hoe laat vertrekt hij morgen?”

Op deze zonnige maandagmiddag in Praia Grande, een stad in de deelstaat São Paulo, hebben de twee scouts speciale aandacht voor de 14-jarige Alex Ramos de Sousa. De spits zal de volgende dag bij Guarani FC worden geïntroduceerd, een profclub in de Serie B, de op een na hoogste voetbaldivisie in het Braziliaanse voetbal. De club ligt in de stad Campinas, honderd kilometer verderop. Ramos de Sousa gaat er een week lang meetrainen.

„En als ze me goed vinden, dan mag ik blijven”, vertelt hij in de rust van de training, terwijl hij een flesje water leegdrinkt.

Op dit voetbalveldje organiseert de gemeente competities. Scouts zoals Jenner en Antunes zoeken op dit soort plekken naar talent. Ze zijn verbonden aan Base Brasil, een netwerk van tientallen voetbalscholen, opgericht door de Oostenrijks-Braziliaanse trainer Markus Schruf. Voetbalclubs, nationaal en internationaal, huren hen in om gericht op zoek te gaan naar talent.

Vooral uit de deelstaat São Paulo komt de laatste jaren veel Braziliaans talent, met internationals als Antony (Manchester United, ex-Ajax) en Gabriel Jesus (Arsenal). Deze dag maken de scouts een rondgang in Praia Grande en Santos, de stad met de beroemde gelijknamige voetbalclub waar grootheden als Pelé, Zico, Robinho en Neymar Jr. hun carrière begonnen.

Als het goed gaat met voetbal kan ik misschien een huis voor mijn moeder kopen

Alex Ramos de Sousa (14) talent

„Ramos de Sousa heeft een goede balcontrole, een vlotte dribbel en een hard schot”, zegt Conrado Antunes. De jongen had de twee mannen al opgemerkt toen ze kwamen kijken naar zijn training. Ze spraken met de coach en kwamen een paar keer terug. Ramos de Sousa is blij met de interesse. „’We zien iets in je, kunnen we met je ouders praten’, vroegen ze. Het is mijn droom om profvoetballer te worden. Mijn moeder heeft me in haar eentje opgevoed, we hebben het niet breed. Als het goed gaat met voetbal kan ik misschien een huis voor haar kopen.”

Voor veel jongens zoals Ramos, afkomstig uit volksbuurten en favela’s, betekent dromen van ‘ontdekt worden’ dromen van een beter leven. Als Guarani FC hem wil hebben, gaat hij daar intern wonen. Hij gaat er naar school, krijgt professionele begeleiding, een ziektekostenverzekering en voor zijn levensonderhoud wordt betaald.

Talenten jonger dan veertien jaar mogen nog niet intern bij een club. Worden ze voor die leeftijd al ontdekt, dan kan het voorkomen dat de hele familie meeverhuist. Een talent in de familie kan het leven voor iedereen veranderen. Maar, waarschuwt Jenner: „Ouders zijn al snel geneigd te denken dat ze een Neymar in huis hebben. Het is een piramide. Aan de onderkant is de groep groot, maar er zijn er maar heel weinig die de top halen”. Jenner en Antunes benadrukken dat ze de jongens vertellen dat school ook belangrijk is.

Alex Ramos de Sousa (14) Foto Yan Boechat/NRC

Eduardo Jenner is al veertig jaar actief in de voetbalwereld. Tot zijn zeventiende was hij zelf een fanatiek voetballer, maar zijn ouders vonden het beter dat hij zich richtte op zijn universitaire opleiding. Uiteindelijk keerde hij terug in de voetbalwereld als trainer, en de laatste drie decennia is hij technisch manager en voetbalscout.

„Brazilië is de bakermat van voetbaltalent”, zegt trainer David Santos (39) nadat hij de opstelling heeft besproken en zijn team het veld in heeft gestuurd. Daarom juicht hij het toe dat er steeds serieuzer wordt geïnvesteerd in talent. „We creëren hier samen met de gemeente een goede structuur. Dit veld bijvoorbeeld heeft goed kunstgras, wij zijn aangetrokken als professionele trainers en er is een serieuze stadscompetitie. Zo proberen we het niveau van de spelers omhoog te brengen.”

Jonge spelers op het trainingsveld in Praia Grande.
Foto Yan Boechat
Het veld van het Praia Grande city team.
Foto Yan Boechat
Training op het veld van het Praia Grande city team.
Foto’s Yan Boechat

Op het strand ontdekt

Hoe zit het dan met het romantische beeld dat in Brazilië de toptalenten op het strand of op straat worden ontdekt? Pelé begon immers op straat, spelend op blote voeten. „Er wordt nog steeds gevoetbald op het strand en op straat”, zegt trainer Santos. „Maar alles is de laatste vijftien jaar professioneler geworden. Met wedstrijden, talentendagen, goede sportvelden en zalen.”

De rol van de CBF, de Braziliaanse voetbalbond, is volgens hem niet te onderschatten. „Er wordt van alles gedaan om te helpen investeren in jong talent. Braziliaanse spelers blijven het goed doen”. Dat merken Eduardo Jenner en Conrado Antunes ook. Ze runnen eveneens de Juventus Academy: voetbalscholen van de Italiaanse topclub Juventus in steden als Rio de Janeiro en São Paulo.

Jenner is nog wel van de generatie dat voetballers op de stranden ontdekt werden. Jarenlang struinde hij de schitterendse kustplaatsen van Brazilië af. „Ik observeerde een speler dan soms dagen. Sprak ’m aan en organiseerde een test bij een club.” In een land als Brazilië, met grote sociale verschillen, is voetbal juist op plaatsen als het strand en op straat voor iedereen toegankelijk: een bal kost bijna niets en met twee slippers heb je al een doel.

Door de professionalisering van de vele voetbalscholen en talentenprogramma’s is het werk als scout belangrijker en dus lucratiever dan voorheen. Base Brasil ontdekte in Santos al een aantal – inmiddels grote – spelers. Zoals Caio Henrique, die in 2016 naar Atlético Madrid ging en tegenwoordig bij AS Monaco speelt. Of Emerson Royal, die tot 2021 bij FC Barcelona speelde en nu bij Tottenham Hotspur.

Voetbal op het strand van Praia Grande.Foto Yan Boechat

Supersterren zoals Neymar hebben in Santos een eigen voetbalschool, maar ook clubs als Real Madrid en Internazionale hebben talentenprogramma’s en voetbalscholen in Brazilië. „Je weet nooit van tevoren of iemand het redt of niet. Maar dat risico draagt de club”, zegt Antunes. Uit zijn ooghoeken kijkt hij naar de balbehandeling van Guilherme de Sousa Silva, een kleine twaalfjarige met een vrolijke lach. Al toen hij drie jaar was riepen ooms dat hij „een kleine Neymar”, was, vertelt zijn moeder Daniele de Sousa (33), die aan de kant staat te kijken. Guilherme traint inmiddels in drie verschillende talentenprogramma’s. „Mijn droom is om bij Corinthians te spelen en uiteindelijk bij Real Madrid”, zegt hij als hij het veld af loopt en zijn moeder begroet. Als ze nachtdienst heeft – ze is verpleegster – komt Daniele ’s middags vaak bij de training kijken. „Wie weet komt hij ooit in Nederland terecht,” lacht ze. Om er snel aan toe te voegen: „Maar of dat lukt weet alleen God.”

Pelé

Met de eerste wedstrijd in aantocht, op 24 november tegen Servië, begint het WK in Brazilië te leven. De Goddelijke Kanaries, met een nieuwe generatie spelers als Antony, Vinícius Jr., Gabriel Jesus, Gabriel Martinelli, en natuurlijk met Neymar, worden getipt als titelfavoriet.

Ook in voetbalstad Santos zijn de verwachtingen hooggespannen. Op de muur rond Vila Belmiro, het beroemde voetbalstadion van Santos, is het succesverhaal van de grootste speler uit de Braziliaanse geschiedenis in levendige muurschilderingen beschreven. Edson Arantes do Nascimento, oftewel Pelé, tekende op 8 augustus 1956 zijn eerste contract bij Santos FC. Hij was toen zestien jaar en zou het grootste deel van zijn carrière bij deze club spelen. De inmiddels 82-jarige Pelé woont nog steeds in Santos. O Rei do Futebol (de koning van het voetbal) wordt bejubeld via de teksten op de muur. „Als Pelé niet als man geboren was, dan zou hij als bal geboren zijn”, schreef de Braziliaanse sportjournalist Armando Nogueira. Ook woorden van de beroemde Braziliaanse dichter Carlos Drummond de Andrade zijn vereeuwigd. „Het moeilijke, het buitengewone is niet om duizend goals zoals Pelé te maken, maar om één goal zoals Pelé te maken.”

Op de muur rond het voetbalstadion van Santos is het succesverhaal van Pelé in muurschilderingen beschreven. Foto Yan Boechat

Jenner en Antunes rijden aan het einde van de middag naar het strand. In een zaal van de ‘São Paulo-strandclub’ volgen ze hoe jonge talenten tussen de tien en twaalf jaar futsal spelen. De bal ketst hard op de vloer, het geluid galmt door de ruimte. Op de tribune moedigen ouders hun kinderen aan.

Hier trainen geselecteerde voetbaltalenten van de privéschool Recanto, waar ook Sergio Torres (11) en Marcus Peres (11) bij horen. Zij komen wat later binnen dan de rest omdat ze eerder die middag bij voetbalclub Santos trainden – ze zitten in de jeugdselectie. „We trainen bijna iedere dag, en soms zelfs twee keer per dag. Tijd die overblijft steken we in school”, zegt Sergio. Hij strikt zijn veters en begint aan de warming-up.

In de spits staat een speler die aandachtig gevolgd wordt door Conrado Antunes. „Zie je hem, met de witte voetbalschoenen? Dat is David Rosa. We houden hem al een tijdje in de gaten.” David Rosa (12) lijkt wat verlegen, maar zodra hij de bal krijgt passeert hij soepel en vol zelfvertrouwen. „Ik zie direct dat hij een grote speler kan worden”, zegt Jenner.

Ik zie direct dat hij een grote speler kan worden

Eduardo Jenner voetbalscout

Rosa doet hem denken aan voetballer Mikael Doka, die hij tien jaar geleden zag spelen op een klein veldje in het binnenland van de deelstaat Ceará, een van de armste gebieden van Brazilië. „Mikael viel op. Niet alleen door z’n techniek maar ook door zijn houding en persoonlijkheid. Ik heb toen bemiddeld, en hij kreeg uiteindelijk een contract bij Santos.” Hij is nu verhuurd aan Cascavel, dat op het vierde niveau speelt.

Mikael was, zo vertelt Jenner, opgegroeid in grote armoede. „Zijn vader was een drugsdealer, vermoord door rivaliserende bendeleden. Als kind at Mikael alleen rijst met boterhamworst. Nu is hij 22 en verdient hij 20.000 real per maand.” Dat is zo’n 3.600 euro. „Ik hoop dat hij verkocht kan worden aan een buitenlandse club.”

De scouts hopen uiteindelijk op een samenwerking met een vaste profclub, waar de talenten zich verder kunnen ontwikkelen. Als een talent dan verkocht wordt zijn ze voor de helft partner, wat uiteindelijk meer oplevert. „Kijk naar Neymar”, die in 2017 voor 222 miljoen euro gekocht werd door Paris Saint-Germain: „iedere keer als hij wordt verkocht krijgt Santos daar een percentage van.”

Straatvoetbal in Praia Grande. Foto Yan Boechat

In de zaal klinkt een fluitsignaal. David Rosa neemt een aanloopje om een penalty te nemen. De twee scouts hebben inmiddels de eerste gesprekken met zijn ouders gevoerd. „Zij zijn heel belangrijk in dit traject”, zegt Antunes. Familie kan de ontwikkeling van een voetbaltalent stimuleren, maar ook blokkeren. Jenner: „Zodra ouders horen dat hun kind talent heeft, beginnen ook zij te dromen. Dat kan enorm veel druk op zo’n kind leggen. We begeleiden daarom ook de ouders.”

Voor de gemiddelde Braziliaan is voetbal zo ongeveer het belangrijkste dat er bestaat. Het eerste cadeautje voor Braziliaanse baby’s – zeggen ze hier – is een voetbal. „Mijn vrouw is zwanger”, vertelt Conrado Antunes als hij de auto parkeert. „We weten nog niet of het een jongen of een meisje wordt, maar een bal hebben we alvast gekocht.”

Als de avond valt maken de twee mannen een laatste stop. Op straat in de volkswijk Vila Sônia voetballen jongeren op blote voeten onder zwakke straatverlichting. In de nabijgelegen grote sportzaal spreekt begeleider Claudio Barbosa de Oliveira zo’n dertig kinderen indringend toe. „Jullie kennen de regels”, zegt hij streng. „Wie onvoldoendes op school heeft gehaald aan het einde van de maand mag niet meetrainen. Dus doe je best!”

Al 26 jaar runt hij hier het sociale project Vitoria voor de buurtbewoners. Drie keer per week organiseert hij in samenwerking met scholen voetbaltrainingen. „Voor de kinderen is het hier veilig om te trainen”, zegt Oliveira. „Ze krijgen professionele begeleiding, hangen niet op straat rond en ze komen ook niet in contact met drugsdealers en andere zaken die op straat gebeuren.” Valdemiro Reis, vader van twee zoontjes die hier voetballen, is blij met het project. „Het gaat verder dan alleen het ontwikkelen van voetbaltalent. Ze krijgen begeleiding. Ze leren wat discipline is via de trainingen en ze krijgen ook handvaten mee om goede burgers te worden.”

Voor Eduardo Jenner en Conrado Antunes zit de lange dag er op. Morgen vertrekken ze vroeg naar Campinas. Daar zullen ze hun nieuwe belofte Alex Ramos de Sousa begeleiden tijdens zijn eerste training bij Guarani FC.

Foto’s Yan Boechat