Een prijsplafond kon écht niet - totdat het wel kon

Reconstructie De Kamerbrief over het prijsplafond werd nog geschreven toen de koning al aan de Troonrede begonnen was. Hoe een plan dat 15 miljard euro kan kosten op de valreep tot stand kwam.

Fractievoorzitters Attje Kuiken (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks).
Fractievoorzitters Attje Kuiken (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks). Foto SEM VAN DER WAL/ANP

Het komt allemaal in een stroomversnelling op de Noordzee. Of preciezer nog: aan boord van de Aqua Helix. Op dat schip, een flitsende felgroene fast crew supplier, scheert een groepje Kamerleden op 9 september op circa vijftien zeemijl van de Haagse kust over de golven. Energiebedrijf Vattenfall heeft hen uitgenodigd om haar nieuwe windpark op zee te komen bewonderen.

In de marge van het werkbezoek raakt GroenLinks-Kamerlid Suzanne Kröger in gesprek met een directielid van de energiereus. Is het voor energiebedrijven mogelijk een prijsplafond in te stellen op tarieven voor gas en elektra zodat energierekeningen voor huishoudens betaalbaar blijven? Samen met de PvdA heeft GroenLinks daar een paar dagen eerder een voorstel voor geschreven.

Ja, zegt Cindy Kroon van Vattenfall. Als het rijk hen compenseert is dat in een week of zes wel in te voeren. Concurrent Eneco heeft er ook al op gehint dat het in staat is om een plafond in te stellen, maar liet weten wel wat meer tijd nodig te hebben.

Lees ook: Europese ruimte voor prijsplafond was er al lang

Anderhalve week later is het prijsplafond, dat volgens het kabinet maandenlang onuitvoerbaar zou zijn, de markt zou verstoren én tegen Europese regels in zou druisen, een feit. Iedere Nederlander betaalt straks een vaste prijs voor een groot deel van zijn gas- en elektriciteitsverbruik. Daarboven geldt de prijs van de leverancier.

Officieel gaat het prijsplafond in op 1 januari, maar met een voorlopig systeem kan de energierekening al vanaf 1 november omlaag. Zonder dat duidelijk is hoe dat plafond er precies uitziet, en wie er nu volledig onder valt. En zonder dat duidelijk is wat het gaat kosten: dat hangt er volledig vanaf hoe de gasprijzen zich de komende maanden gaan ontwikkelen.

Wat wel zeker is: dit prijsplafond kwam er met een noodvaart. En het verbondje tussen de energiebedrijven en de linkse tandem van GroenLinks en PvdA speelt de sleutelrol.

Van Nieuwenhuizen is afwezig

Op dezelfde vrijdag dat de Aqua Helix uitvaart, merken de energiebedrijven dat het kabinet nog weinig voelt voor het riante prijsplafond waartoe uiteindelijk besloten is.

In een digitale vergadering horen de bedrijven van een groepje ministers een sprankje hoop. Het prijsplafond komt voor het eerst ter sprake, een signaal dat het voor het kabinet niet helemaal taboe is. Maar de ministers benadrukken ook dat ze de markt niet willen verstoren. Het kabinet overweegt daarom eerder de energiebelasting nog verder te verlagen en de energietoeslag voor arme huishoudens te versnellen, maar moet er niet aan denken dat elk huis straks volledig gecompenseerd wordt.

Als er al een prijsplafond komt, is de gedachte, moet dat echt alleen voor huizen met een lage woningwaarde en een slecht energielabel zijn. Daar wordt vast geld voor vrijgemaakt in de Miljoenennota: 700 miljoen euro, een schijntje vergeleken met de 15 miljard die het kabinet nu denkt kwijt te zijn aan het plafond.

We moeten mensen niet blij maken met een dooie mus

De gesprekken met de energiebedrijven verlopen sowieso stroef. Alle leveranciers, een stuk of zestig, worden officieel vertegenwoordigd door belangenbehartiger Energie-Nederland, maar in de praktijk varen de grote spelers – Eneco, Vattenfall, Essent – hun eigen koers. Ze denken zelf al maanden na over andere oplossingen en zoeken daarmee de media.

Het helpt ook niet dat de voorzitter van Energie-Nederland niet met het ministerie mag praten. Dat is namelijk VVD’er Cora van Nieuwenhuizen, die in het (demissionaire) kabinet-Rutte III vijf dagen minister van Economische Zaken en Klimaat was en vanwege lobbyregels in de twee jaar na haar vertrek geen contact met haar oude ministerie mag hebben. Ze moet zich bij afspraken met ambtenaren steeds laten vervangen.

Over Europa beginnen de ministers niet als ze met de energiebedrijven praten. In de media en in de Tweede Kamer doen ze dat wel: EU-regels zouden het onmogelijk maken een prijsplafond voor álle burgers in te stellen. In Brussel wordt gefronst om die verklaring. België heeft al jaren een prijsplafond voor een deel van de bevolking, Frankrijk voerde er dit voorjaar eentje in voor alle Fransen.

Het lijkt erop dat het vooral Nederland zélf is dat geen alomvattend plafond wil instellen. Op een overleg in Brussel, óók op 9 september, spreekt staatssecretaris Hans Vijlbrief (Mijnbouw, D66), die daar invalt voor klimaatminister Rob Jetten, met zijn EU-ambtgenoten over de hoge energieprijzen. „Wij willen ook de burger helpen, maar wij zeggen dat je dan beter inkomenssteun kan geven en de prijs de prijs laten”, zegt hij na afloop tegen een journalist van Brusselse Nieuwe.

‘Voorstel PvdA/GL niet uitwerken’

De route van de oppositie naar het kabinet? Die loopt langs de coalitie, via een mailtje op 14 september.

„Beste Sigrid en Mark”, schrijven GroenLinks-leider Jesse Klaver en PvdA-leider Attje Kuiken die ochtend in een persoonlijk mailtje aan Kaag en Rutte. Ze sturen hen hun voorstel voor een prijsplafond toe in de verwachting „dat jullie dit plan serieus gaan bekijken en gaan steunen”. Ook de fractieleiders van de coalitie krijgen het stuk toegestuurd.

Er gebeurt die dag nog iets dat de druk om te handelen vergroot. De Tweede Kamer houdt diezelfde middag een hoorzitting over de betaalbaarheid van de energierekening. Een vertegenwoordiger van Vattenfall herhaalt daar na een vraag van Kröger wat zijn directeur een paar dagen eerder al tegen haar op de Aqua Helix had gezegd: dat een invoering van een prijsplafond op 1 november technisch mogelijk moet zijn.

De PvdA heeft een eigen troefkaart in handen, blijkt in de dagen erna. Eurocommissaris Frans Timmermans en zijn kabinetschef Diederik Samsom, allebei PvdA’ers, zeggen op televisie dat er geen juridische hobbels zijn voor prijsplafonds. Op 14 september heeft commissievoorzitter Ursula von der Leyen bovendien aangekondigd dat de EU zulke plafonds niet afwijst, maar aanmoedigt. Die toespraak zullen Kaag en Jetten later aangrijpen om te zeggen dat een algemeen prijsplafond ineens mogelijk is geworden.

Lees ook deze opiniebijdrage: Kabinet repareert koopkracht met ondoordacht haastwerk

In werkelijkheid komt de belangrijke draai niet van Brussel, maar uit de coalitiepartijen. Ook bij VVD, D66, CDA en ChristenUnie is er ergernis over de houding van het kabinet. Tijdens de coronapandemie bleek na aandringen toch ook van alles mogelijk? Waarom nu dan niet? Hun mailboxen lopen al weken vol met berichten van burgers die hun rekeningen niet meer kunnen betalen.

In de Kamer durven ze alle vier het prijsplafond nog niet te omarmen als er die week over wordt gedebatteerd. „We moeten mensen niet met een dooie mus blijmaken”, zegt D66-Kamerlid Raoul Boucke. CDA’er Henri Bontenbal vindt dat energiebedrijven over de haalbaarheid „verschillende signalen” geven.

Maar achter de schermen is er van alles in gang gezet. Het positieve antwoord van Vattenfall bij de hoorzitting is voor de coalitie als een verrassing gekomen. Kan het dan toch? VVD-fractieleider Sophie Hermans neemt het voortouw, zij zoekt als eerste contact met de twee linkse leiders. En dan gaan ze binnen de coalitie bellen, met elkaar en het kabinet.

Daar is de scepsis dan nog groot. „Ha Sigrid”, luidt de aanhef boven een nota die ambtenaren van Financiën aan hun minister meegeven om haar voor te bereiden op een ministerieel overleg op vrijdag 16 september. „U kunt uitspreken dat u een generiek prijsplafond zoals het voorstel van PvdA/GL met hoog maximumverbruik (optie 2) niet verder wil uitwerken omdat het te ongericht is, er minder besparingsprikkels in zitten en de budgettaire uitgaven die gedekt moeten worden erg hoog zijn.” Meer dan een beperkt prijsplafond zien ze niet zitten.

Maar nu een plafond mogelijk blijkt, zet de coalitie door. Ze willen dat een veel grotere groep onder het plafond valt, zeg zestig procent van alle huishoudens. Ambtenaren worden het hele weekend aan het werk gezet om zo’n plan door te rekenen.

Het is al maandag als Klaver en Kuiken een uitnodiging krijgen, via premier Rutte, om bij Kaag langs te gaan. Tot hun verrassing horen ze dat het kabinet toch overstag is. Tot middernacht wordt er verder gesleuteld, en de volgende ochtend weer. De laatste zinnen in de Kamerbrief worden dinsdagmiddag herschreven, als de koning al aan de Troonrede is begonnen. Kort daarna mag Jetten het resultaat presenteren.

Inmiddels weten GroenLinks en de PvdA dat de coalitie aan hun kant staat, en hen iets gunt. Dus als die twee partijen zien wat er ontbreekt in Jettens plan – een uitgebreide regeling voor gezinnen met grote of oude huizen die boven het plafond uitkomen, voor ondernemers, mensen met warmtepompen, gehandicapten die veel energie verbruiken – dienen ze tijdens de Algemene Beschouwingen een motie in om dat te repareren. „Als het kabinet in vak-K niet wil regeren, dan regeren we wel vanuit de Kamer”, zegt Klaver. De hele coalitie steunt de motie.