Reportage

‘Kinderen nemen soms restjes mee als lunch naar school: een frikandel of koude friet’

Kinderarmoede Door de hoge inflatie en energieprijzen groeien steeds meer kinderen op in armoede. Scholen proberen te helpen door dagelijks een ontbijt aan te bieden.

Het ontbijt voor leerlingen van basisschool Kasteel Spangen in Rotterdam.
Het ontbijt voor leerlingen van basisschool Kasteel Spangen in Rotterdam. Foto Sanne Donders

Half acht in de ochtend duwt ouderconsulent Rachida Azzouzi (53) de deur open van basisschool Kasteel Spangen in Rotterdam. Haar werkdag begint eigenlijk een uur later. Maar ze zorgt nu ook voor een gezond ontbijt voor de kinderen, dus moet ze vroeg op om brood klaar te maken.

Tegen achten staan vijf moeders en Rachida Azzouzi rond een tafel. Een tweeling uit groep 7 komt helpen. Een grote stapel bruine boterhammen met kaas gaat in verschillende plastic bakken. Dan volgen boterhammen met chocoladepasta en jam. Pakken melk. Mandarijntjes. Appels.

Voor de zomervakantie bekeek Kasteel Spangen een maand lang of er behoefte was aan ontbijt op school. Nu maken 120 van de 235 kinderen er gebruik van. Die 120 groeien niet allemaal op in armoede, onderstreept Azzouzi. „Maar als alleen de kinderen van wie de ouders te weinig geld hebben zouden ontbijten, is dat stigmatiserend. Dus is het ontbijt beschikbaar voor allemaal.”

In dit stadsdeel, Delfshaven, krijgen de kinderen van nog drie andere basisscholen ontbijt in de klas. Bij de helft van de kinderen op naar schatting honderd Rotterdamse basisscholen zijn de financiële problemen thuis zo groot, dat hun ouders de boodschappen soms niet meer kunnen betalen. Of de energienota, of de huur. Dat blijkt uit berekeningen van het Jeugdeducatiefonds, die als definitie voor „relatieve armoede” aanhoudt: 150 procent van het sociaal minimum (ongeveer 2.000 euro netto voor een stel met twee of meer kinderen, inclusief toeslagen).

Volgens voorzitter Hans Spekman – voormalig Tweede Kamerlid voor de PvdA én oud-partijvoorzitter – geldt dat voor 1.800 van de ruim 7.000 basisscholen in Nederland. Die scholen mogen bij het fonds 10.000 euro per jaar aanvragen voor kleine ingrepen die het leven van een leerling, of een groep leerlingen, verbeteren. Een bed, ontbijtpakketten, een fiets. 445 scholen zijn aangesloten. Er is een wachtlijst.

Vorige week werd bekend dat een 11-jarige leerling van basisschool De Catamaran in Rotterdam in de klas duizelig was geworden van de honger. Hij had drie dagen niet gegeten, zo bleek. Het geld was op. Niemand wist dat op school, tot hij onwel werd. Iemand van school deed vervolgens snel – en discreet – boodschappen voor het gezin.

Lees ook: De leerling in Rotterdam viel om – van de honger

Negen partijen in de Tweede Kamer stelden vragen over de jongen. Minister Carola Schouten (Armoedebeleid, ChristenUnie) vertelde dat haar ambtenaren meteen zijn nagegaan op welke basisscholen leerlingen zitten bij wie de armoede thuis zo groot is dat het ten koste gaat van eten kopen. En of op die scholen op korte termijn ontbijt kan worden geserveerd. Maar, zei Schouten erbij, kinderarmoede halveren – de ambitie van het kabinet-Rutte IV – „wordt moeilijk”.

Op basisschool Kasteel Spangen ontbijten 120 van de 235 kinderen op school. Foto’ Sanne Donders

Armoedegrens

Door de hoge inflatie en energieprijzen leeft nu 6,7 procent van de bevolking onder de armoedegrens, stelt het Centraal Planbureau (CPB). Dat percentage zou vanaf begin volgend jaar moeten dalen tot 4,9 procent door de tijdens Prinsjesdag aangekondigde maatregelen voor de laagste inkomens, aldus het CPB en Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in een dinsdag gepubliceerde verkenning. Het minimumloon, de bijstand en de AOW stijgen in januari met 10 procent. De zorg- en huurtoeslag gaan omhoog, net als het kindgebonden budget. Zonder die maatregelen zou volgend jaar ruim 9,5 procent van de kinderen onder de armoedegrens leven.

Ik ontmoet ouders die elke dag aan het overleven zijn

Lieke Walraven sociaal werker

Om ontbijt te verzorgen op vijfhonderd scholen met de grootste armoede, voor de komende drie maanden tot de koopkrachtmaatregelen ingaan, zou 4 miljoen euro nodig zijn, zegt Spekman. „Details zijn nog niet duidelijk. Wel dat er geld wordt vrijgemaakt en dat we het op zeer korte termijn gaan inzetten”, laat de woordvoerder van Schouten weten.

Armoede is er in Rotterdam al veel langer. Maatschappelijk werkers die op scholen werken, zijn dan ook niet verbaasd over berichten over hongerige leerlingen. Ja, het zijn er meer sinds de inflatie en energierekening omhoogschoten, vertelt Lieke Walraven, maatschappelijk werker op de CSBO Bergkristal in Rotterdam-Noord – een basisschool voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben. Maar nieuw is het niet.

Op haar school groeien 60 van de 102 leerlingen op onder de armoedegrens. En de Bergkristal hanteert een „strenge definitie van armoede”, vult Hans Spekman aan, die op bezoek is als voorzitter van het Jeugdeducatiefonds. „Bij hen moet je echt creperen hoor om tot de ‘armen’ te worden gerekend. Eigenlijk moet je ook de ouders meetellen die werken en die het lukt om spaarzaam te leven. De mensen die het nét redden op een heel laag inkomen.”

Om te functioneren op school hebben kinderen een goeie nachtrust nodig (een bed en stilte), ontbijt, bewegingsruimte buiten én geen stress, legt Lieke Walraven uit. „Er is veel stress. Ik ontmoet ouders nu die elke dag aan het overleven zijn.” Walraven gaat op huisbezoek bij álle leerlingen van de school om zo het vertrouwen te winnen van de ouders. Ze staat ook elke ochtend voor de schooldeur. Zij weet de weg naar tal van fondsen en instanties die hulp kunnen bieden.

Kinderen zonder bed

Ook Spekman kijkt niet op van de groeiende groep kinderen die ’s ochtends niet eet. Of die geen bed hebben om in te slapen. „Eén op de twintig kinderen in Nederland heeft geen bed. Die slapen op de vloer. Er is een schaduwwereld in Nederland, die best groot is. Die zien de meeste mensen niet. Hij heeft invloed op de levens van kinderen.”

Die ouders werken niet of werken juist veel – ’s nachts of ’s avonds – voor een laag loon. In de thuiszorg, de catering, schoonmaak, beveiliging. Spekman: „Er is voortdurend stress thuis, over geld. Dat was al zo voor de inflatie, maar die groep groeit nu. Als een ouder meer hulp nodig heeft, dan moet je er voor ze zijn. Ze hebben soms grote schulden. Wat doe je dan als je ineens een rekening krijgt: 2.000 euro naheffing?”

In sommige wijken waar het Jeugdeducatiefonds bijspringt is het ook onveilig. Drugsoverlast, vaders met losse handjes. „Ouderconsulenten en maatschappelijk werkers van school gaan op huisbezoek bij leerlingen. Maar soms zegt de politie, want die weet dat: ‘Het is daar niet veilig. Er zitten verslavingsprobleem achter. Wees voorzichtig of ga niet langs’.”

Ouderconsulent Rachida Azzouzi in Spangen, die op verschillende scholen werkte, zag de afgelopen jaren dat er kinderen waren zonder lunchtrommeltje. „Zij kregen een boterham van een klasgenoot. Of ze hadden wel wat bij zich, maar het waren restjes: een frikandel of koude frietjes.” Ze houdt haar hart vast voor de komende tijd. „Mensen die het al krap hadden, krijgen het de komende tijd nog moeilijker. Ze bezuinigen op alles en dat gaan de kinderen voelen: eten, kleding, sportclubs.”

Als de boterhammen op zijn en de lessen begonnen, drinkt ze koffie met andere moeders. Door de vertrouwensband die ze heeft, vertellen ze het haar als er problemen zijn. Azzouzi probeert ze te helpen of door te verwijzen. Ze vertelt over regelingen zoals bijvoorbeeld de energietoeslag die mensen kunnen aanvragen. „Vaak hebben ze het al gedaan, of hebben hun kinderen het al gezegd, maar er zijn er altijd een paar die het niet weten.”