De schatkist onder de Vaz Diasbrug

Krakersgedicht Het monument voor de krakers die veertig jaar geleden streden tegen ‘stadsvernieling’, laat je stilstaan, ziet .
De ophaalbrug tussen het Jonas Daniël Meijerplein en de Weesperstraat in Amsterdam.
De ophaalbrug tussen het Jonas Daniël Meijerplein en de Weesperstraat in Amsterdam. Foto Jordy Rietbroek

Een vierbaans autoroetsjbaan, dat is de Weesperstraat, met in het verlengde daarvan de Wibautstraat, een snelweg dwars door Amsterdam. Op 11 oktober 1980 werd onder deze asfaltstrook het laatste stukje metro geopend, de Oostlijn. De hoofdstad was een snelweg en ondergrondse rijker, maar met sloopwoede in delen van de Weesper- en Nieuwmarktbuurt als gevolg.

De jonge dichter Kristian Kanstadt (alias Christian Maat) woonde destijds in een kraakpand aan de Sar-phatistraat en maakte de ‘stadsoorlog’, zoals de krakersrellen heetten, van nabij mee. Hij schreef een gedicht als aanklacht tegen de grootschalige ‘stadsvernieling’, Wibautotisme. Een titel die niet alleen op de Wibautstraat zelf slaat, maar ook op Floor Wibaut (1859-1936), de socialistische Amsterdamse wethouder die de volkshuisvesting uitvond. In die jaren tachtig werd echter zijn erfenis verkwanseld. Asfalt in plaats van woningen.

Ophaalbrug

Het was een briljante gedachte van Kanstadt en typograaf Karim Hashem om het gedicht ónder de Vaz Diasbrug te plaatsen, de verbinding tussen het Jonas Daniël Meijerplein en de Weesperstraat. De ophaalbrug overspant de Nieuwe Herengracht. Meerdere keren per dag ‘draait’ hij open voor grote vrachtschepen. Er klinkt belgerinkel, slagbomen gaan neer, het brugdek scharniert omhoog en voor wie met zijn rug naar het plein met de Dokwerker staat, lijkt het of een schatkist zich opent: op twaalf reusachtige panelen, vervaardigd van tropisch hardhout, ontvouwt zich een „cryptische typografie”, zoals Hashem het noemt. „Ik liet me inspireren door de zogenaamde ‘kistletter’, een sjabloon die gebruikt wordt op kisten voor de vrachtvaart met letters die herkenbaar en opvallend zijn.”

Het blijft een bijzondere sensatie te wachten voor de geopende brug en het gedicht te lezen, of eerder: te ontraadselen of ontcijferen

Het is en blijft een bijzondere sensatie te wachten voor de geopende brug en het gedicht te lezen, of eerder: te ontraadselen of ontcijferen. Hashem: „Je moet op grote afstand staan, dan is het leesbaar.”

Zo begint het gedicht, linksboven: „bouw nog es/ ja ga eens/ wat te leven/ halen en een/ supermarkt –

Of deze strofe die het razende ‘otisme’ uitdrukt: „op ’n bumper/ na aan het/ Wibautotisme/ ontkomen-/ een zebra”.

Pictogram

Het gedicht werd onthuld op 23 september 1982 en nog altijd verrast het de wachtenden. Ter herinnering vindt vrijdag 23 september een manifestatie plaats bij de brug, die daartoe speciaal opengaat. Aansluitend vindt er in het voormalige Algemeen Handelsbladgebouw aan de Nieuwezijds Voorburgwal, waar tot in de jaren zeventig de Amsterdamse voorloper van fusiekrant NRC Handelsblad was gevestigd, de opening plaats van de tentoonstelling LetterVerZ. AktieTypografie rond 1980. Hierin is het typografische werk van Hashem ruimschoots vertegenwoordigd.

Hij was degene die voor de Kraakkrant van 28 april 1979 het wereldwijd beroemde kraakteken ontwierp: een felrode cirkel met een iets omhoog gerichte pijl erdoorheen. Hashem vond het idee voor dit pictogram in de symbolentaal die hobo’s, dakloze Amerikaanse zwervers, in de jaren dertig gebruikten als ze illegaal meeliftten op goederentreinen. Het betekent ‘doorgaan’.

Dat laatste is precies wat de bijeenkomst van ‘Wibautotisme’ bij de Vaz Diasbrug uitdrukt: Amsterdam kent nog steeds expansiezucht, schaalvergroting, huizentekort.

‘Wibautotisme’ bij Vaz Diasbrug, Daniël Meijerplein, Amsterdam, 23/9 om 15.00 uur. Expositie: LetterVerZ. Vrij Paleis (Handelsbladgebouw). T/m 25/9. Inl: letterverz.nl