PFAS-concentraties blijken óveral ter wereld te hoog

Giftig De handige koolstof-fluorverbindingen (PFAS) die op grote schaal toegepast worden, maar op allerlei manieren giftig blijken te zijn, zijn zó wijdverspreid over de wereld dat ze een ‘planetaire’ grens overschrijden. Dit blijkt uit Zweeds onderzoek.

Het Noordzeekanaal, met op de achtergrond het Westelijk Havengebied. Het giftige PFAS blijkt overal ter wereld grenswaarden te overschrijden.
Het Noordzeekanaal, met op de achtergrond het Westelijk Havengebied. Het giftige PFAS blijkt overal ter wereld grenswaarden te overschrijden. Foto ANP / Hollandse Hoogte

Overal ter wereld zitten te veel PFAS in water en de bodem. Daarmee is onomkeerbaar een grens van de planeet overschreden. Dat schrijven Zweedse onderzoekers in Environmental Science & Technology. PFAS is zo wijdverspreid dat ze overal grenswaarden overschrijden en de gezondheid van mensen aantasten.

De gevaarlijke kant van PFAS was al bekend. Maar nu tonen onderzoekers aan dat vier specifieke PFAS een ‘planetaire grens’ overschrijden. De stoffen richten zodanig veel schade aan, dat het evenwicht verstoord is en de aarde onvoldoende weerstand kan bieden om de schade tegen te gaan. Klimaatwetenschappers introduceerden het begrip ‘planetaire grens’ in 2009, en stelden het bestaan van negen planetaire grenzen vast, waarbinnen een stabiele toekomst voor de wereld en de mensheid is gegarandeerd. Veel van die grenzen zijn inmiddels ruim overschreden, zoals op gebied van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies.

PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn duizenden tot miljoenen verschillende chemicaliën die sinds de jaren vijftig op grote schaal zijn geproduceerd. Ze bevatten bindingen tussen koolstof- en fluoratomen, en dat geeft ze unieke maar ook extreme eigenschappen. De lijst van producten waarin ze zitten is eindeloos: van pannen en voedselverpakkingen tot cement, zonnepanelen, kogels, tandpasta, pianotoetsen en smeermiddelen in kerncentrales. Veel PFAS zijn zowel water- als vetafstotend. Dat is een bijzondere combinatie waardoor ze zo nuttig zijn in bijvoorbeeld pannen en regenjassen. Ook zijn ze hittebestendig, non-reactief en warmtegeleidend.

Luister ook naar Wat heb je liever: een vieze regenjas of een jas met PFAS?

Inmiddels is duidelijk dat de stoffen schadelijk zijn. Ze breken niet af, waardoor ze decennialang in het milieu zijn opgestapeld. Veel PFAS zijn ook ‘bio-accumulatief’, wat betekent dat ze zich gedurende het leven kunnen ophopen in mensen. En sommige PFAS zijn toxisch: ze verstoren het immuunsysteem. Vooral bij kinderen verlagen ze daardoor de effectiviteit van vaccinaties. Bij hogere concentraties kunnen ze kankerverwekkend zijn, leverschade veroorzaken en de bloeddruk verhogen bij vrouwen. Het RIVM stelde vorig jaar vast dat Nederlanders via voedsel en drinkwater te veel PFAS binnenkrijgen.

„Mensen vermoedden al dat de planetaire grens overschreden was, nu blijkt dat voor ten minste deze vier PFAS zo te zijn”, zegt Annemarie van Wezel, hoogleraar milieu-ecologie aan de Universiteit van Amsterdam. „Dit toont aan dat we ontzettend voorzichtig moeten zijn met het gebruik van met name persistente stoffen, die ophopen in het milieu. We moeten kritischer zijn met de vraag of zulke stoffen echt nodig zijn in het dagelijks leven.”

Wijdstverspreid

De onderzoekers vergeleken in diverse gebieden de PFAS-gehaltes in regenwater, bodem en oppervlaktewater wereldwijd met internationale en nationale richtlijnen. Het gaat om de stoffen PFOS, PFOA, PFHxS en PFNA, die tot de wijdstverspreide en schadelijker PFAS behoren. De concentraties in regenwater en oppervlaktewateren overschrijden Amerikaanse en Europese grenswaarden ruimschoots. Daarnaast worden door Nederland voorgestelde richtlijnen voor bodemkwaliteit wereldwijd niet behaald.

Het probleem is nagenoeg onomkeerbaar, aldus de onderzoekers. Dat komt, schrijven ze, doordat de stoffen in het milieu niet afbreken, en moeiteloos over de wereld bewegen via lucht en regenwater. Nederland werkt sinds vorig jaar aan een algeheel verbod op niet-essentiële PFAS in Europa. Het is moeilijk om alle PFAS uit te bannen, aangezien vele PFAS bijvoorbeeld in brandblusschuim van maatschappelijke waarde zijn. In de meeste landen zijn PFOS en PFOA al verboden.

Vorig jaar raadde het RIVM aan geen fruit of groenten te eten dat in de buurt van chemiebedrijf Chemours in Dordrecht is geteeld, wegens een te hoog gehalte aan PFAS.

Lees ook: PFAS: schadelijk en niet kapot te krijgen