Recensie

Recensie Boeken

In de tragiek van Australië zit ook schoonheid

Shirley Hazzard Haar vertaalde klassieker uit 1980 gaat over macht en liefde. Ze beschrijft haar personages met dodelijke typeringen waartoe alleen de beste romanschrijvers in staat zijn.

Gravure van Fort Venus op het eiland Tahiti door Sydney Parkinson (1745-1771)
Gravure van Fort Venus op het eiland Tahiti door Sydney Parkinson (1745-1771) ANP / Mary Evans Picture Library

Toen kapitein James Cook het Australische continent voor de Britten claimde, wist hij nog niet wat voor een fiasco dit zou worden. Het land bleek, behalve een plek waar je delinquenten kwijt kon, vooral een voedingsbodem voor mislukkingen. ‘Australische geschiedenis draaide uit op de expedities van ten dode opgeschreven ontdekkingsreizigers, tochten zonder onthullingen of ontmoetingen, doorstaan door graatmagere mannen van wie het portret al bij voorbaat werd versomberd door een uitgeteerde, ongelukkige uitdrukking’, schrijft de Australische auteur Shirley Hazzard in haar roman De overgang van Venus, die al in 1980 verscheen, maar nu in een mooie vertaling van Barbara de Lange ook in Nederland is uitgegeven.

Hazzard (1931-2016), dochter van een alcoholische vader en een manisch depressieve moeder, werd geboren in datzelfde droefgeestige Australië. Het gezin, bestaand uit een zusje en ouders die de pest aan elkaar hadden, was weinig gelukkig. ‘Zoals zoveel Australische gezinnen in die tijd leefden we een dubbelleven: decorum en theevisite voor de buitenwereld, en ruzie en razernij binnen de muren. Het was een tijd van privé-oorlogen en een wereldoorlog’, zei ze in 2005 in een interview met The Paris Review.

Dat er in de tragiek van haar land ook schoonheid zat, leerde ze later uit de romans van een landgenoot: Nobelprijswinnaar Patrick White. Net als hij beschikt zij over het vermogen om individueel drama te verbinden met een grotere geschiedenis.

Neem die tocht van Cook waarmee alles begon. Niet alleen ontdekte hij per ongeluk Australië. Ook was er de opdracht de Venusovergang vanaf de Grote Oceaan waar te nemen. Dat kon helpen bij het bepalen van de afstand tussen aarde en zon. Het lukte Cook en de meegereisde wetenschappers op 3 juni 1769, toen het prachtig weer was. Toch viel de waarneming tegen: de ‘schaduw over de zon vervormde in grote mate tijdens de contactmomenten’, schreven de wetenschappers in hun verslag.

Sprookje

Vervorming tijdens contactmomenten: het is de rode draad in Hazzards roman, waarin twee Australische zusjes in naoorlogs Engeland belanden. De een is kalm (Grace), de ander onbesuisd (Caro). Beiden vinden er liefde, bedrog en machtsmisbruik, in een verhaal dat soms iets weg heeft van een sprookje.

Dat begint al meteen met de omstandigheden waarin, tijdens een ongekend zware storm, een man zich bij hen aandient, de astronoom Ted Tice. Hij is briljant, maar toch trouwen beide zusjes met iemand anders. Zo huwt Grace een ambtenaar die het nogal met zichzelf getroffen heeft. Op haar beurt wordt Caro verliefd op de toneelschrijver Paul Ivory, die fout is tot in zijn poriën en haar na enige tijd dumpt. Beschadigd vindt ze troost bij een veel oudere Amerikaan, die plots het loodje legt, waarna ze er opnieuw alleen voor staat. Tice, die zijn verdriet om zijn gemiste liefde heeft onderdrukt door een saai huwelijk te sluiten, blijft bij de zusjes op de achtergrond.

Het lijkt een eenvoudig verhaal dat nogal ouderwets van opzet is, met namen die een nadrukkelijk verwijzende rol hebben en met twee zusjes die als tegenpolen worden neergezet. Maar De overgang van Venus heeft meer te bieden. Zo zet Hazzard het naoorlogse decor, de internationale politieke spanningen en enkele tragische zijpaden fraai neer.

Een mooi voorbeeld daarvan is de keuze die Tice in de Tweede Wereldoorlog maakt. Wanneer hij een gevluchte Duitser ontdekt, gaat het om de interpretatie van kwaad en macht. Op zijn beurt blijkt Paul Ivory, de toneelschrijver, kwaad en macht tot in de puntjes te beheersen als hij ontdekt dat hij dankzij zijn charme met moord kan wegkomen. Alle personages geven zo een eigen invulling aan die schaduw voor de zon, in de hoop meer te zijn dan de schaduw die wat van belang is alleen maar tijdelijk vervormt.

Vroegrijpe lyriek

Hazzards romans – De overgang van Venus geldt als haar meesterwerk – zijn vaak klassiek in opzet en vallen op door de vele zijpaden, gekoppeld aan de wereldpolitiek en de rol van de kunst daarin. Een van mooiste in deze roman is die over Rex Ivory, de vader van de toneelschrijver. Als hij in 1917 in de loopgraven besluit om gewetensbezwaarde te worden, heeft hij al een dichtbundel op zijn naam staan die geprezen is om de ‘vroegrijpe lyriek’. Na de oorlog moet hij als straf voor zijn gewetensbezwaren twee jaar het gevang in en zich daarna in een zenuwinrichting laten behandelen. Opnieuw schrijft hij gedichten met dezelfde lyrische vorm en pastorale thema’s. ‘Voor het grote publiek was dat zijn ondergang, want lyriek was passé, evenals de oorlog; de vrede had strijdlust gebracht.’

Het was onverdraaglijk dat iemand die zoveel gewelddadige en controversiële ervaringen had door bleef schrijven over ‘lanen en hagen’, merkt Hazzard op. Rex Ivory wordt neerbuigend weggelachen, totdat hij na de Tweede Wereldoorlog uit een Japans interneringskamp terugkeert en bepaalde codes kan ontcijferen voor het Britse leger. Hij wordt nu een held.

Een uitgever wil de gedichten die hij in het kamp schreef publiceren. Helaas blijken de snippers met gedichten die daarvan uit het kamp zijn overgebleven opnieuw over Engelse lanen en hagen te gaan.

Papierschaarste doet de rest. Rex Ivory wordt vergeten en vervangen door andere helden die de Tweede Wereldoorlog hebben overleefd. Zijn zoon Paul vat het geheel mooi samen: ‘Zijn vader had het bestaan misschien afgewezen, maar was het niet ontvlucht’.

Het is alsof Hazzard deels zichzelf beschrijft: ze werd soms weggezet als een ouderwetse schrijver met Victoriaans opgezette romans, grote prijzen kwamen pas laat. En dat terwijl ze ondanks de traditionele setting haar tijd vooruit was wanneer het gaat om thema’s als man-vrouw-verhoudingen of de grenzeloze ijdelheid van de man. Aan die, vaak ook nog eens principeloze, mannen blijft de vrouw hangen uit opportunisme of bij gebrek aan beter.

Onsympathiek

Want hoe anders dan Rex Ivory pakken de overige personages het aan: zij ontvluchten hun werkelijkheid juist vanuit het idee dat ze de realiteit omarmen. Het maakt ze stuk voor stuk onsympathiek.

Juist die onsympathieke personages vormen de voornaamste reden waarom deze roman zo goed is. Paul Ivory bijvoorbeeld had zo’n ‘verpletterend ego [...] dat hij zelfs zijn zonden indrukwekkend vond’, een ander personage denkt bijster slim te zijn terwijl ze ‘achterdocht voor inzicht aanziet’.

En de steenrijke Amerikaanse echtgenoot van Cara wordt als volgt getypeerd: ‘Hij is bezeten van het lijden van anderen’. Het grootste compliment dat een man in deze roman kan krijgen, is dat hij ‘zo vriendelijk was als maar binnen zijn vermogen lag’. Dat zijn niet alleen voortreffelijke en geestige omschrijvingen. Het zijn ook de dodelijke typeringen waartoe de beste romanschrijvers in staat zijn.

Lees ook: In Australië lezen kinderen al decennialang Tashi voor het slapengaan