Documenta censureert kunstwerk na beschuldiging antisemitisme

Kunstfestival Het vijfjaarlijkse kunstevenement Documenta ligt onder vuur. Een groot en prominent kunstwerk zou antisemitistische stereotypes bevatten. De organisatie besloot daarop het schilderij met zwarte doeken te bedekken.

Het werk ‘People’s Justice’ van het Indonesische kunstenaarscollectief Taring Padi op het Documenta 15-festival in Kassel.
Het werk ‘People’s Justice’ van het Indonesische kunstenaarscollectief Taring Padi op het Documenta 15-festival in Kassel. Foto Thomas Lohnes/Getty Images

Een metersgroot kunstwerk van het Indonesische kunstenaarscollectief Taring Padi, dat een prominente plek had op kunstmanifestatie Documenta 15 in Kassel, is dinsdag afgedekt met een zwart zeil. Er was op sociale media veel ophef over het schilderij ontstaan omdat er antisemitische symbolen op zouden staan. De organisatie van de Documenta besloot daarop het werk te censureren.

Het bekritiseerde kunstwerk, People’s Justice, is een groot drieluik dat in 2002 werd gemaakt ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de dictatuur onder voormalig generaal Soeharto, die het land van 1967 tot 1998 in zijn greep hield. Onder de leden van Taring Padi, opgericht in 1998 in Yogyakarta, bevonden zich destijds vele politieke activisten en kunststudenten, die zelf ook slachtoffer waren geweest van de dictatuur. Het schilderij werd eerder al probleemloos tentoongesteld in onder meer Australië. Het kartonnen drieluik is gemaakt in de stijl van Jheronimusch Bosch’ Laatste Oordeel en staat vol politieke leuzen en satirische figuren, waaronder duivelse engelen en soldaten met varkensneuzen. Op het kunstwerk zijn ook demonstrerende kunstenaars te zien, en leden van de milieubeweging die strijden tegen het gebruik van kunstmest.

Piepklein detail

Een piepklein detail op het metersgrote schilderij wordt nu als aanstootgevend gezien. In Duitse media stonden foto’s met ingezoomde stukken van het schilderij, waarop onder meer een Israëlische soldaat met varkenskop is te zien. Deze figuur draagt een helm van de Mossad, de Israëlische veiligheidssdienst, en een sjaaltje met daarop een davidster. Hij wordt vergezeld door collega’s van de Britse MI5 en de Russische KGB. Ernaast staat een figuur met pijpenkrullen en een pet waarop een SS-embleem prijkt.

Lees ook: Documenta kampt met vernieling en bedreiging na beschuldiging antisemitisme

Op Twitter maakten diverse politici en diplomaten zich kwaad om de cartoons. De Israëlische ambassade in Berlijn betichtte de kunstenaars van „Goebbels-achtige propaganda” en eiste dat het kunstwerk verwijderd werd. Claudia Roth, de Duitse minister van Cultuur, sprak op sociale media over „antisemitistisch beeldmateriaal”. De minister zei ook dat „artistieke vrijheid hier zijn grenzen vindt”. Enkele uren later werd het werk door de Documenta-organisatie afgedekt.

Detail van People’s Justice (2002), met de omstreden figuren.

Foto ANP/DPA

Antisemitisme

Al sinds het begin van dit jaar wordt Documenta beschuldigd van antisemitisme. Dat begon op een aantal online blogs, maar werd steeds breder opgepikt in de Duitse media. Zo stond met name de keuze voor het Indonesische collectief ruangrupa, dat deze editie heeft samengesteld, ter discussie. Vooral omdat de groep, en de kunstenaars die het uitnodigde,, volgens critici de BDS-beweging (Boycot, Divestment and Sanctions) zouden steunen, de beweging die pleit voor economische sancties tegen Israël. In 2019 werd die beweging antisemitisch verklaard door het Duitse parlement, omdat die het bestaansrecht van Israël in twijfel zou trekken. De steun aan Israël is een belangrijke pijler van de Duitse buitenlandpolitiek, vanuit schuldgevoel over de Tweede Wereldoorlog. Steun voor Palestina ligt om die reden nog steeds uiterst gevoelig in Duitsland.

Lees ook: Wat maakt deze Documenta zo anders, zo revolutionair?

De Palestijnse kunstenaar Yazan Khalili werd enkele weken voor de aftrap van Documenta bedreigd en zijn expositieruimte werd vernield. Over zijn deelname aan Documenta bestond ook al langer onrust. Het collectief waartoe hij behoorde droeg in het verleden namelijk een naam die verwees naar de Arabische nationalist Khalil al-Sakakini (1878 – 1953), die nazi-sympathieën zou hebben gehad. Ook was er kritiek – bijvoorbeeld van de Duitse president Frank-Walter Steinmeier tijdens de openingsceremonie – op het feit dat er geen Israëlische kunstenaars vertegenwoordigd zijn op Documenta. De kunstenaarscollectieven die door ruangrupa zijn uitgenodigd, komen voor het merendeel uit Azië, Afrika en Latijns-Amerika.

Naar aanleiding van alle ophef probeerde Documenta in mei een discussieavond te organiseren, maar ook over de invulling daarvan ontstond weer ophef. Daarom besloot de organisatie de avond uit te stellen tot na de opening. De huidige ophef over het kunstwerk van Taring Padi lijkt de druppel te zijn geweest die de emmer deed overlopen. In Duitse media wordt nu de vraag gesteld: hoe kon de organisatie dit laten gebeuren? En moet Documenta nog wel doorgaan? Die Welt schrijft in een commentaar dat de Documenta-leiding ontslagen zou moeten worden. De Süddeutsche Zeitung spreekt over ‘Die Schande der Documenta’.

In een verklaring laat het kunstenaarscollectief Taring Padi weten dat het werk „op geen enkele manier bedoeld was om in verband te brengen met antisemitisme”. Het collectief betreurt dat het werk anders wordt opgevat dan het oorspronkelijke doel ervan: „Alle figuren op het spandoek verwijzen naar algemeen bekende symbolen binnen de Indonesische politieke context, bijvoorbeeld militaire generaals en hun soldaten die worden gesymboliseerd als varkens, die kritiek leveren op een uitbuitend kapitalistisch systeem en militair geweld.” Taring Padi biedt verontschuldigingen aan voor het „veroorzaakte leed” en hoopt dat het werk toch kan bijdragen aan het opstarten van een gesprek. Volgens de kunstenaars is de afgedekte afbeelding nu „een gedenkteken van rouw over de onmogelijkheid van dialoog”.