Staatssecretaris Hans Vijlbrief eerder deze maand bij de presentatie van een nieuwe aanpak voor de versterking in het dorp Garrelsweer. „Ze geloofden het gewoon niet.”

Foto Kees van de Veen

Interview

Staatssecretaris Vijlbrief: ik ga de discussie over het verhogen van de gaswinning niet aan

Hans Vijlbrief Hans Vijlbrief is nu vijf maanden verantwoordelijk voor het afbouwen van de gaswinning en de schadeafhandeling in Groningen. Hij houdt er twee dagen per maand spreekuur en wil met kinderen praten.

Staatssecretaris Hans Vijlbrief (D66, Mijnbouw) maakt zich zorgen over de parlementaire enquête naar de Groningse gaswinning die over een week begint. Niet omdat hij bang is voor wat er naar buiten zal komen in de verhoren, maar vanwege het psychische effect dat de enquête kan hebben voor de Groningse gedupeerden. „Ik denk dat er bij mensen oude wonden open zullen gaan.”

Hij is nu vijf maanden staatssecretaris van Mijnbouw. Twee dagen per maand is hij in het gemeentehuis in Loppersum, waar hij spreekuur houdt. Mensen die gedupeerd zijn door de aardbevingen mogen dan hun verhaal bij hem doen. „Ze komen hier binnen met een boodschappentas met vijf klappers erin.” Daar zit hun gang door de bureaucratie in, rapporten dik over de schades en versterking van hun huizen. Ze laten hem foto’s zien van hun kapotte huizen. Vaak zijn het oudere mensen, die soms zo emotioneel zijn dat ze zelf niet kunnen spreken. Dan doen hun kinderen het woord.

De eerste keren ging hij zelf naar de woningen toe, vier bezoeken op een dag. Dat viel hem niet mee. Dat hij scheuren zou zien, had hij wel verwacht, maar het was veel erger. „Je ziet boerderijen waar de muren aan het plafond hangen in plaats van dat ze op de grond staan, omdat de grond zo verzakt is.” Het voelde onveilig. „Je kijkt de hele tijd naar boven en denkt: er moet nu geen aardbeving komen.”

Vijlbrief, gepromoveerd als econoom, doorliep een lange loopbaan in de Haagse en Brusselse bubbel van ministeries en andere overheidsinstanties. In Groningen moet hij uit zijn comfortzone komen, zegt hij. Maar hij ziet ook overeenkomsten. Zijn aanpak in Groningen verschilt in wezen niet van de gesprekken die hij als topambtenaar tijdens de eurocrisis voerde met de Griekse minister van Financiën, zegt hij. Die zat ook in de problemen. „Ik gebruik dezelfde competentie als toen. Je moet contact maken, empathie uitstralen.”

Hij weet dat hij maar een enkele keer direct iets voor de bewoners kan doen. Dat zegt hij ook meteen als ze binnenkomen in zijn kamertje op het gemeentehuis van Loppersum: „Ik kan u niet garanderen dat ik uw problemen kan oplossen, maar in elk geval helpt u mij door uw problemen te benoemen. Daar kan ik dan weer wat mee in het beleid.”

Eerder deze maand was hij bij de presentatie van een nieuwe aanpak voor de versterking in het dorp Garrelsweer. De huizen moeten versterkt worden zodat mensen veilig hun huis kunnen verlaten bij een zware beving. Hij beloofde de inwoners: we gaan pas weg als het hele dorp gedaan is. Daarna legde iemand anders de details uit. Vijlbrief keek ondertussen de zaal in en zag sceptische blikken. „Ze geloofden het gewoon niet.” Aan het einde van de sessie stapte hij nog een keer naar voren en zei: „Vergeet het hele plan maar, geloof maar niks van wat hier gezegd is, kijk gewoon of wij inderdaad op de beloofde datum in oktober beginnen.”

Vijlbrief is als staatssecretaris verantwoordelijk voor het afbouwen van de gaswinning, het versnellen van de schadeafhandeling en de versterking van huizen. Dat zijn doelen waar de Kamer hem op mag afrekenen, zegt hij. Maar hij beseft dat dit in Groningen niet het enige is waar het om gaat. Mensen hebben psychische schade opgelopen en zijn hun vertrouwen in de overheid verloren. Daar moet hij ook iets mee.

Lees ook: Veenstra’s huis is eindelijk veilig. Nu de duizenden andere huizen nog

Wat kunt u doen om die minder zichtbare problemen op te lossen?

„Ik wil om te beginnen met kinderen in het aardbevingsgebied gaan praten. Ik heb aan de Kinderombudsman gevraagd: hoe moet ik dat doen? Ze gaat me daarbij helpen. Ik denk ook aan een speciale kindertelefoonlijn, een aardbevingslijn. Want kinderen in de gezinnen die in de problemen zitten horen hun ouders ruziën.

„Bij de versterking in Garrelsweer zal elke dag spreekuur zijn in het dorpshuis. Dat is wat ik steeds hoor: de mensen hebben vragen maar ze weten niet wie ze moeten bellen. Het klinkt heel soft, maar we doen het wel, want ik denk dat de mentale problemen in Groningen voorlopig niet voorbij zijn, ook niet als je stopt met de gaswinning.”

Wanneer gaat de gaskraan in Groningen dicht?

„Aanvankelijk zou het in 2028 zijn, maar we gaan nu uit van 2023 of 2024. Er zijn twee zomers nodig om de ondergrondse gasopslag in Grijpskerk te vullen met gas, die hebben we nodig als buffer. Hoe snel we die vol krijgen hangt af van de Oekraïne-oorlog. [Daardoor is de gasprijs hoog, waardoor bedrijven minder geneigd zijn gas op te slaan.] En er is nog een andere voorwaarde: de stikstoffabriek in Zuidbroek moet afgebouwd zijn, om geïmporteerd hoogcalorisch gas om te vormen naar laagcalorisch, zodat het bruikbaar is voor onze huishoudens.”

Dat zijn allebei nogal onzekere factoren. Ondertussen neemt de druk van energie-experts, hoogleraren en de Mijnraad toe om de gaswinning in Groningen toch te verhogen.

„En dat is precies de discussie die ik niet aan wil gaan. Het is een fabel dat de prijs van gas omlaag gaat als je de gaskraan in Groningen verder openzet. De gasprijs wordt bepaald op de wereldmarkt, daar gaat een paar miljard kubieke meter aardgas uit Groningen geen verschil maken.

„Bovendien willen we de gaskraan niet verder opendraaien, omdat het gevaarlijk is. Het veld gaat dicht. De Mijnraad wil dat we alvast een scenario maken voor als het weer open moet. Dat doe ik niet, daar maak ik Groningen onrustig mee. Bovendien: er ligt al een noodscenario, daar staat in welke sectoren als eerste afgekoppeld worden. Alleen als er een veiligheidssituatie ontstaat die zo ernstig is dat je die kunt afwegen tegen de veiligheid van de Groningers – als we onze ziekenhuizen niet kunnen verwarmen of huishoudens niet meer kunnen koken – dan is extra gaswinning in Groningen een optie. Die lijn is in het kabinet al een aantal keren besproken, en daarom hoor je de premier precies dezelfde woorden gebruiken als ik.”

Ondertussen draait Poccn4 de gaskraan naar Europa steeds verder dicht. Hoelang houdt u het vol om Groningen buiten beschouwing te laten?

„We hebben Europese afspraken met België, Duitsland en Ierland, omdat daar onze gasleidingen heen gaan. Theoretisch is het zo dat wij moeten leveren als zij te maken krijgen met een veiligheidssituatie waarbij hun ziekenhuizen of huishoudens geen gas meer krijgen. Maar voor dat gebeurt, moeten zij eerst allerlei besparingsmaatregelen nemen, zoals hun industrie afkoppelen van het gas. Het is niet zo dat de Duitsers kunnen zeggen: wij willen onze Siemens-fabriek openhouden, kun je uit Groningen gas leveren? Alleen als je een cascade hebt van landen die geen Poccn4schgas meer krijgen, dan hebben we een probleem.”

Stel de gaswinning in Groningen gaat wél omhoog. Wat betekent dat voor de 6.000 huizen in het aardbevingsgebied die nu veilig zijn verklaard?

„Ja, dat is dus om het maar gewoon te zeggen: klote. Als je de kraan openzet, neemt het aardbevingsgevaar substantieel toe. Het zou kunnen dat je huizen opnieuw moet beoordelen en dat er huizen bij komen die moeten worden versterkt. Dan maak je het versterkingsproces, dat nu al zo moeizaam verloopt, nog gecompliceerder. Dat is een extra reden om het niet te willen.”

Ondertussen bent u in een strijd verwikkeld met de NAM over de rekening van de versterking. De NAM wil de verantwoordelijkheid in Groningen afkopen. Gaat het kabinet daarin mee?

„De Tweede Kamer is leidend en die is heel sceptisch, omdat die wil dat de NAM alle schade vergoedt. Wat mij betreft is de voorwaarde, en dat weet de NAM ook, dat de Staat er beter uitkomt dan wanneer we geen deal maken. Voor de NAM is het voordeel dat ze dan klaar zijn met Groningen. Voor ons zit het voordeel erin dat we niet continu naar de rechter hoeven omdat de NAM facturen weigert te betalen.”

Volgende week begint de parlementaire enquête naar de gaswinning, in april volgend jaar komt het eindrapport. Heeft u uw ontslagbrief al getekend?

„Ieder bewindspersoon moet altijd zijn koffer hebben klaarstaan om te vertrekken. Dus daar staat-ie.” Hij wijst lachend naar zijn aktetas. „Nee joh, ik ben er kalm over. Ik doe gewoon mijn werk en als de Kamer geen vertrouwen meer in mij heeft, dan sturen ze mij naar huis.”

Lees ook: Hoe onder druk van de oliebedrijven het Groningse gas bleef stromen