Waarom personeel juist nu schaars is

Arbeidsmarktkrapte uitgelegd De arbeidsmarkt is sinds de jaren zeventig niet zo krap geweest. De personeelstekorten zijn niet nieuw, maar juist nu zijn de problemen groot. Hoe hebben die kunnen ontstaan?

Illustratie Tomas Schats

Onderwijs dat uitvalt, treinen die niet rijden, restaurants die een dag extra dichtgaan. De personeelstekorten grijpen steeds breder om zich heen en verstoren het dagelijkse leven. Sinds de jaren zeventig is de arbeidsmarkt niet zó krap geweest. Er zijn meer vacatures dan werklozen: ruim 1,3 keer zoveel. Hoe is de arbeidsmarkt zo krap geworden? En waarom zijn de problemen juist nu zo groot?

Helemaal nieuw zijn de tekorten niet. In 2018 gaven ziekenhuizen al ‘bindingspremies’ aan specialistische verpleegkundigen die toezegden nog een aantal jaar voor hen te blijven werken. En in 2019 maakte statistiekbureau CBS al melding over een recordkrapte. Maar de coronaperiode heeft deze tekorten nijpender gemaakt. De belangrijkste oorzaak: de steunpakketten van de overheid.

Bedrijven die in de lockdownperiodes nauwelijks omzet konden maken, werden overeind gehouden door de staat. Met die steun werden massaontslagen voorkomen. Maar de subsidies waren zó succesvol dat het aantal faillisementen sindsdien twee keer zo laag is als gebruikelijk. Ook zwakkere bedrijven met weinig toekomstperspectief zijn overeind gebleven, waar zij in normale tijden waren omgevallen. Het gevolg: de mensen die daar werken, zijn nu niet beschikbaar voor het groeiende aantal vacatures.

Intussen werd de vraag naar personeel juist aangejaagd door de staatssteun. Consumenten geven de laatste maanden opvallend veel geld uit, mede doordat zij zoveel hebben gespaard in de coronaperiode – werknemers kregen hun volledige loon doorbetaald. Rekeninghouders van ABN Amro gaven april dit jaar ruim 20 procent meer geld uit dan diezelfde maand in 2019, meldde de bank onlangs. Voor al die extra driegangendiners, tuinsets en bankstellen is ook meer personeel nodig.

Deze coronaboost versterkte een trend die allang gaande was. Het aantal vacatures groeit al sinds 2013, toen de arbeidsmarkt na de financiële crisis begon te herstellen. Die groei komt onder meer door de digitalisering. Zo werken er inmiddels ruim 360.000 mensen als software- en applicatieontwikkelaar – tweeënhalf keer zo veel als tien jaar geleden, en veel meer dan dat er artsen (149.000) of basisschoolleerkrachten (158.000) zijn.

Lees ook: Tekorten op de arbeidsmarkt groeien, de gevolgen merk je in het dagelijks leven

Ook door de vergrijzing ontstaan er meer vacatures. Een toenemend aantal mensen heeft zorg nodig, dus zijn er meer mensen nodig om die zorg te leveren.

De vergrijzing leidt er tegelijk toe dat er minder mensen zijn om dat groeiend aantal vacatures te vervullen. Sinds de Tweede Wereldoorlog waren werkgevers eraan gewend dat er altijd veel mensen de arbeidsmarkt betraden, méér dan er met pensioen gingen.

Maar die groei is eruit. En binnenkort zal de krimp inzetten: de komende jaren gaan er meer mensen met pensioen dan er jonge mensen bij komen. De beroepsbevolking zal voor het eerst kleiner worden – tenzij er veel migranten naar Nederland komen om voor de krimp te compenseren.

Het enige wat werkgevers en de overheid dan nog kunnen doen: méér mensen uit die krimpende groep verleiden om aan het werk te gaan. Maar hoeveel groei is daar nog te behalen? De zogeheten arbeidsparticipatie is nu al ongekend hoog: meer dan 70 procent van alle 15- tot 75-jarigen is aan het werk.

Dat is mede te danken aan twee groepen die veel meer zijn gaan werken: vrouwen en ouderen. Vanaf de jaren zeventig werd het steeds gebruikelijker voor vrouwen om ook na hun huwelijk en het krijgen van kinderen te blijven werken. Daarnaast zijn oudere werknemers langer blijven doorwerken. Vroegpensioenregelingen werden afgeschaft en de AOW-leeftijd is verhoogd. Twintig jaar geleden gingen mensen gemiddeld voor hun 61e met pensioen, nu iets na hun 65e. De komende jaren stagneert die toenemende participatie onder beide groepen, verwacht het Centraal Planbureau.

Hoe gaat dit verder? Economen vrezen een economische recessie nu de inflatie blijft oplopen en mensen financieel in de knel komen. Komt er een recessie, dan verdwijnen vacatures en zal de werkloosheid oplopen.

Toch zal de krapte voorlopig niet verdwijnen, hooguit tijdelijk. Want hoewel de arbeidsmarkt sterk wordt bepaald door de grillige economische omstandigheden, blijft de onderliggende ontwikkeling doorgaan: Nederland zal nog veel verder vergrijzen.

Zodra de economie na een eventuele recessie weer aantrekt, zullen er nóg minder mensen zijn om alle nieuwe vacatures te vullen. En dan kunnen de huidige krapterecords zomaar eens verbroken worden.