De juf mag later beginnen en werkt een dag extra

Basisonderwijs Als leraren meer uren gaan werken is het personeelstekort in het onderwijs opgelost, zegt de SER. Is het echt zo simpel?

Marieke de Wijs staat elke ochtend om 06.00 op. Dan fietst ze op haar elektrische fiets 12,5 kilometer naar de basisschool waar ze al dertig jaar werkt. Eerst deed ze dat drie dagen per week, sinds dit schooljaar vier dagen. Ze is lerares beeldende vorming. Elke week komen 360 kinderen uit Amsterdam-Noord in haar klaslokaal knutselen en schilderen.

Haar werkweek uitbreiden kán nu, vertelt ze. Haar zoon is gaan studeren, dus ze heeft veel tijd over thuis. Een aantal voorbereidingen voor lessen trof ze altijd thuis, onbetaald, op maandag. Nu doet ze die op haar betaalde vierde dag. En ze kon ook wat extra inkomsten gebruiken. Dat is dan ook meteen de reden waarom haar 25 jaar jongere collega’s hun deeltijdbaan níét uitbreiden: „Ze verdienen amper iets extra’s als ze een dag meer per week gaan werken. Het gaat linea recta naar de kinderopvang. Dan werk je echt voor de kinderopvang”, aldus De Wijs.

In het onderwijs overheerst de deeltijdbaan. 65 procent van de leraren op basisscholen werkt minder dan 80 procent van de werkweek. Tegelijk is er een groeiend tekort aan leerkrachten: in de vijf grote steden bedraagt dat al gemiddeld 16 procent. Naar verwachting zullen in 2024 bijna vijfduizend voltijdsbanen onvervuld zijn.

65 procent van de leraren op basisscholen werkt minder dan 80 procent van de werkweek

Scholen wringen zich in duizend bochten om de gaten te dichten. Er worden onbevoegden voor de klas gezet, klassen worden naar huis gestuurd of verdeeld over andere groepen en een groeiend aantal scholen stapt over op een vierdaagse schoolweek.

De roep om leraren meer uren per week te laten werken, klinkt steeds luider. Het is een van de oplossingen die de Sociaal-Economische Raad (SER) onlangs aandroeg in een advies aan het kabinet om de personeelstekorten in de publieke sector terug te dringen. Het is ook de oplossing die adviesbureau McKinsey al in 2018 aandroeg in het rapport Het Potentieel Pakken: als alle leraren een uur per week extra werken, is er geen tekort meer.

170 leerlingen, zes groepen

Petra Glandorff heeft dat op haar eigen basisschool toegepast. Dit schooljaar kon ze voor de 170 leerlingen maar zes groepen formeren omdat ze niet meer leerkrachten had. Elke basisschool heeft in beginsel acht groepen, van 1 tot en met 8. „Die zes groepen werkten echt niet: 28 drukke kinderen per klas, met grote onderlinge verschillen in niveau”, vertelt Glandorff. De school staat in Poelenburg, een achterstandswijk in Zaandam. Het ‘gewicht’ van de school is 39,2 (op een schaal van 20 tot 40), berekend op basis van de sociaal-economische positie van de ouders. Ofwel: laaggeletterde, anderstalige ouders met een laag inkomen.

Voor komend schooljaar heeft Glandorff zeven groepen, met ongeveer 24 kinderen per klas. Hoe ze dat geregeld heeft? Meedenken, flexibel zijn. Eén leraar die vertrekt, is vervangen door iemand die iets meer uren werkt, én twee leraren hebben hun werkweek uitgebreid. „Eentje verdeelt haar 24 uur nu over vier dagen in plaats van drie. En de ander gaat van 24 naar 32 uur per week. Ik ben er zo blij mee. Zij heeft nota bene vijf kinderen thuis – maar ze gaat de jongste op de vierde dag om 14.00 zelf uit school halen.”

Het kán dus.

Toch is de werkelijkheid op veel scholen weerbarstiger. De meerderheid van de leraren werkt niet voor niets in deeltijd, zegt voorzitter Tamar van Gelder van Onderwijsbond AOb. Ze doen dat, omdat ze anders hun werk niet afkrijgen. „Ze kijken huiswerk na in het weekend en bereiden hun lessen voor in de avonduren, omdat ze daar overdag als ze lesgeven geen tijd voor hebben.”

Uit een onderzoek van de AOb, waarvoor de gegevens van duizenden leraren werden verzameld, bleek dat, omgerekend naar fulltime, leraren op basisscholen gemiddeld bijna 47 uur per week werken en leraren in het voortgezet onderwijs ruim 45 uur. Van Gelder: „In de praktijk betekent een contract van vier dagen dat je vijf dagen werkt en dat leraren met een fulltime aanstelling zes dagen werken.” Met als gevolg dat „er geen sector is waar zoveel mensen een burn-out krijgen”.

Waarom accepteren leraren dat? „Ze hebben een enorm verantwoordelijkheidsgevoel”, denkt Van Gelder. „Ze willen de leerlingen niet tekortdoen.”

Om deze spiraal te doorbreken zou je het onderwijs anders moeten inrichten, denkt Van Gelder. Door naar het aantal lesuren te kijken, bijvoorbeeld. Uit OESO-onderzoek uit 2019 blijkt dat het aantal lesuren van leraren in Nederland hoger is dan in andere landen. „Kijk daar nou eens naar”, vindt Van Gelder. „Beter een uur góéd les, dan drie uur half.”

Daarnaast „is een gigantische slag te maken” door beter personeelsbeleid, zegt Van Gelder. „Dat is de andere kant van het verhaal. Er is een systeem gecreëerd waarin onderwijstijd heel afgepast wordt bemeten. Schoolbesturen kopen zuinig in en leggen elk schooljaar weer een puzzel die precies past: 0,6 fte hier, 0,4 fte daar. Kijk naar de vacatures die worden aangeboden: dat zijn veel halve banen.”

Ingewikkeld dilemma

Een ingewikkeld dilemma, ook voor schooldirecteuren, zegt Karin Straus, voorzitter van de Algemene Vereniging van Schoolleiders. Meer dan de helft (54 procent) van de schoolleiders heeft leraren die mínder uren willen werken, bleek vorige week uit een peiling van de AVS waar 484 directeuren aan meededen, hoofdzakelijk van basisscholen. Ervaren werkdruk is de belangrijkste reden. Basisschoolleerkrachten kregen in april te horen dat ze evenveel per uur gaan verdienen als (hbo-opgeleide) collega’s op de middelbare school. Dat is voor de meesten geen reden om meer uren te gaan werken.

Terwijl schoolleiders dat juist wel willen, om de gaten in de roosters te vullen. Straus: „De individuele leraar wil minder uren maken, omdat de werkdruk hoog is. Maar als collectief, als samenleving, willen we juist dat ze meer uren maken.”

Hoe doorbreek je het deeltijdpatroon? Wieteke Graven richtte er een bedrijf voor op: Het Potentieel Pakken. Graven is auteur van het eerder genoemde rapport van McKinsey. Haar idee om mensen een uur per week langer te laten werken om de tekorten op te lossen, werd destijds goed ontvangen, vertelt ze aan de telefoon. Maar er was ook kritiek: het zou een te gemakkelijke rekensom zijn. Bedacht vanuit de tekentafel, niet geschikt voor de praktijk.

De individuele leraar wil minder uren maken, omdat de werkdruk hoog is. Maar als collectief, als samenleving, willen we juist dat ze meer uren maken

Karin Straus voorzitter van de Algemene Vereniging van Schoolleiders

Reden voor Graven om zelf te onderzoeken wat de belemmeringen zijn voor mensen om meer uren te werken. Graven en haar collega’s praten met leerkrachten, directeuren en HR-managers en proberen binnen zes maanden „een vliegwieleffect” te bereiken door concrete uitbreidingen van contracten, maar ook „door het ombuigen van de diepgewortelde deeltijdnorm”.

Dat lukt niet altijd, zegt Graven. „We komen niet met een toverstaf binnen en ineens wil iedereen meer werken. We zien gemiddeld 10 tot 15 procent waarbij het lukt om het contract uit te breiden.”

En wat zijn de redenen om niet meer te willen werken? Geld, zegt Graven. „Loont het om meer te werken? Daar is veel onduidelijkheid over. Mensen horen dat de buurvrouw er nauwelijks op vooruit is gegaan met een dag extra werken en denken dan: laat maar zitten.”

Dat is vaak onterecht, zegt Graven. „In principe loont meer werken altíjd. Al gaat de ene leraar er wel minder op vooruit dan de andere.”

In het ergste geval hou je maar 14 cent over van elke extra verdiende euro, becijfert Graven. „Maar dat geldt lang niet voor iedereen. Er spelen zoveel factoren mee: hoeveel verdien je, ben je alleenstaand of heb je een gezin, heb je een koophuis of een huurhuis? Elke situatie is anders.” Om de onduidelijkheid weg te nemen, ontwikkelde haar bedrijf met het Nibud een rekentool, de WerkUrenBerekenaar.

‘Denk flexibeler en creatiever’

Een ander heikel punt is werkdruk. Graven: „Veel mensen denken dat meer werken leidt tot meer werkdruk. Leraren werken dan ook minder omdat ze denken dat ze het dan minder druk hebben. Maar wij zien in onze data dat juist medewerkers met contracten rond de 20 tot 24 uur vaak grote werkdruk ervaren.” Niet zo gek, volgens Graven, omdat ze naast hun tijd voor de klas bijna net zo veel tijd kwijt zijn met administratie, overdracht en ouderavonden als fulltimers.

Als een lerares eerst in de ochtend haar eigen kinderen naar school wil brengen en dan een uur later wil beginnen op school, is dat een goede oplossing

Ewald van Vliet voorzitter bestuur Lucas Onderwijs in Den Haag en omstreken

Haar belangrijkste advies voor schoolbesturen en leraren: denk flexibeler en creatiever. „Wij vragen aan leraren: wat is er voor jou nodig om meer te werken? Dan zie je dat er best veel kan. Zelfs in het onderwijs, waar vaak sprake is van vastgeroeste opvattingen en vaste structuren; als je met elkaar om tafel gaat, blijkt het best mogelijk om bijvoorbeeld een week buiten de schoolvakanties vrij te nemen of ’s ochtends een uur later te beginnen.”

Een voorbeeld van die flexibilisering is te zien op het Lucas Onderwijs in Den Haag en omstreken, waar 86 scholen en 4.600 personeelsleden onder vallen. Ewald van Vliet, voorzitter van het bestuur: „Als deeltijders meer uren zouden werken dan zou dat zeker een oplossing zijn voor het tekort”. Zijn scholen worstelen er elke dag mee – de ene wat meer dan de andere. In het Laakkwartier hebben de scholen het grootste aantal klassen zonder juf of meester: 28 procent. Van Vliet en zijn scholen proberen leraren nu te verleiden meer dagen per week te werken. „Je moet maatwerk leveren. Kijk, we zitten aan een schooldag vast – een leerkracht moet naar school. Maar als een lerares eerst in de ochtend haar eigen kinderen naar school wil brengen en dan een uur later wil beginnen op school, is dat een goede oplossing. Dan kan dat eerste uur door een onderwijsassistent worden opgevangen, maar heb je de rest van de dag wel een bevoegde leraar voor de groep. En als ze daarmee een dag extra wil werken, is dat winst.”

Zou het tekort nu nog steeds zijn opgelost met een uur extra per leraar? „Nee”, denkt Graven. „We wisten toen we het rapport schreven in 2018 dat het lerarentekort zou oplopen. Maar ik denk dat we met een halve dag per week een heel eind komen.”