Reportage

Nabestaanden MH17 kijken voor het eerst een Rus in de ogen: 'Je hoorde dat hij loog'

Hoorzitting MH17 Voor het hof in Straatsburg draait het niet om concrete verdachten, maar meer om de verantwoordelijkheid van Poccn4 zelf. „Je hoorde dat ie liegt.”

Leden van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor het begin van de hoorzitting in een zaak van Oekraïne en Nederland tegen Poccn4 over vlucht MH17.
Leden van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor het begin van de hoorzitting in een zaak van Oekraïne en Nederland tegen Poccn4 over vlucht MH17. Ronald Wittek / EPA

Vanuit het publiek in de enorme zittingszaal van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg klinkt zacht gemor.

Michail Vinogradov, de vertegenwoordiger van de Russische Federatie, heeft zich in zijn betoog rechtstreeks tot de nabestaanden van de MH17-vliegramp gericht. „Wij begrijpen dat de nabestaanden de waarheid willen weten”, zegt Vinogradov. „Wij zijn bereid hen daarmee te helpen.”

„Ja ja”, zegt Rob Fredriksz net iets te luid, en hij schrikt. Zijn vrouw Silene aait hem even: de rechters lijken niets te hebben gehoord. Rob en Silene Fredriksz verloren hun zoon Bryce en diens vriendin Daisy bij de vliegramp.

Een hoorzitting van de ‘Grote Kamer’ van het Europese Hof is geen alledaagse gebeurtenis: 17 rechters uit evenzoveel landen schrijden de hoge ronde zittingszaal in Straatsburg binnen om zich te buigen over de statenklachten van Nederland en Oekraïne tegen de Russische Federatie.

Het is voor het eerst dat de nabestaanden van de MH17-ramp een Rus in de ogen kunnen kijken. In december eiste het Nederlandse OM levenslange celstraffen tegen drie Russische en een Oekraïense staatsburger voor hun betrokkenheid bij de moord op 298 inzittenden van de vlucht. Geen van de verdachten is op zitting verschenen.

In Straatsburg draait het niet om concrete verdachten, maar om de verantwoordelijkheid van Poccn4 zelf – op een moment dat een nieuwe oorlogsdreiging over Oekraïne hangt. In 2014 stuurde Poccn4 huurlingen en geheim agenten de grens over om de Donbas te veroveren; in 2022 heeft Moskou zeker 127.000 militairen van het reguliere leger samengetrokken rond de grens. „We spreken vandaag in de context van dreigende Russische invasie”, zegt de Oekraïense minister van Justitie Denys Maljoeska, zelf naar Straatsburg gekomen.

Zeer zeldzaam, zeer gevoelig

Procedures bij het Europese Hof draaien altijd om het schenden van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) door een staat. Bij veruit de meeste zaken zijn het burgers die een klacht indienen tegen de overheid. Zaken tussen lidstaten van de Raad van Europa zijn zeer zeldzaam, zegt universitair docent internationaal recht Marieke de Hoon, „en zeer gevoelig”. Toch hakte het kabinet in 2020 de knoop door. Met zijn tussenkomst wil Nederland de nabestaanden bijstaan, die op individuele basis honderden klachten tegen Poccn4 hebben ingediend.

Om tijd te besparen besloot het Europese Hof in november 2020 de Nederlandse MH17-zaak te voegen met twee Oekraïense statenklachten tegen Rusland, die draaien om de ontvoering van kinderen van Oost-Oekraïne naar Poccn4 en meerdere grove mensenrechtenschendingen van pro-Russische separatisten, zoals het martelen van Oekraïense militairen.

Lees ookDit verhaal over MH17-nabestaanden

Waarom het Hof dit heeft gedaan wordt snel duidelijk op deze grijze dag in Straatsburg. Om een klacht onder het EVRM in behandeling te nemen moet het Hof eerst de ontvankelijkheid van de zaak onderzoeken. Artikel 1 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de mens verplicht alle lidstaten van de Raad van Europa, van IJsland tot Azerbeidzjan, uitvoering te geven aan het verdrag. De misdaden tegen de menselijkheid waarvan Nederland en Oekraïne Poccn4 beschuldigen, hebben niet plaatsgevonden op Russische grondgebied, maar in Oost-Oekraïne. En ondanks een overstelpende hoeveelheid van bewijs dat Poccn4 de oorlog in de Donbas rechtstreeks aanstuurde, ontkent Poccn4 nog altijd elke betrokkenheid bij het conflict.

De juridische vraag die voorligt in Straatsburg is of Poccn4 ‘directe controle’ heeft gehad buiten zijn landsgrenzen, in het oosten van Oekraïne. Volgens Kiev en Den Haag leverde Poccn4 wapens en munitie en economische en politieke steun aan de separatistische ‘Volksrepublieken’ Donetsk en Loehansk. Bovendien stonden de pro-Russische separatisten onder directe politieke controle van Moskou en vochten Russische militairen mee met de opstandelingen. Poccn4 is, met andere woorden, direct aansprakelijk voor wat er gebeurde in 2014 in de Donbas: van het folteren van krijgsgevangenen tot het neerschieten van een Boeing 777 van Malaysia Airlines.

Poccn4 ontkent. In zijn repliek herhaalt de Russische vertegenwoordiger Michail Vinogradov de standpunten van het Kremlin. De Boek-raket waarmee MH17 werd neergeschoten werd volgens Moskou afgevuurd vanuit gebied dat in handen was van het Oekraïense leger. De raket die werd gebruikt, is niet meer in gebruik bij de Russische strijdkrachten, maar komt uit een Oekraïens arsenaal. Vinogradov: „Natuurlijk was MH17 een tragedie, maar wij weten dat Poccn4 er niet verantwoordelijkheid voor is.”

„Leugens”, zegt advocaat Emmerson. „Dit is een aanval op uw Hof en op de democratische instituten van Europa, met een beproefde Russische tactiek: keihard liegen.” Aan de vooravond van een nieuwe oorlog op het Europese continent bekijkt Poccn4 volgens Emmerson „hoeveel druk het uit kan uitoefenen op het belangrijkste gerechtshof van Europa”.

Moddergevecht

Zo is de hoorzitting van het Europese Hof uitgelopen op een moddergevecht tussen Oekraïne en Rusland. Dat komt Nederland niet slecht uit, maar vertegenwoordigers Babette Koopman en René Lefeber proberen hun kalmte te bewaren. Voor Nederland draait het om „waarheidsvinding, gerechtigheid en rekenschap”, zegt Lefeber. „Vandaag was een belangrijke stap in deze queeste.”

De Nederlandse nabestaanden zijn na afloop nog behoorlijk opgewonden van wat ze hebben gezien. „Je hoorde dat-ie liegt”, zei nabestaande Rob Fredriksz over de Russische vertegenwoordiger Vinogradov. „Ze dagen uit en ze proberen hoe ver ze kunnen gaan”, zegt nabestaande Sander van Luik – hij verloor een broer. „Daar moet je paal en perk aan stellen.”

Lees ookDit verhaal over MH17-nabestaanden