Reportage

‘We kunnen ook elke rode auto controleren. Kijken wat dat oplevert’

Etnisch profileren Een rechtbank stond etniciteit toe als één van de selectiecriteria bij grenscontroles. „Eigenlijk willen we het niet”, zegt de commandant. Maar langs de A12 blijkt etniciteit lastig te negeren.

Marechaussees controleren auto’s langs de A12.
Marechaussees controleren auto’s langs de A12. Foto Dieuwertje Bravenboer

Roemeens kenteken, twee inzittenden, achterramen geblindeerd en een jas aan het knaapje bij een zijraam om achter te verbergen. Dat schiet allemaal door het hoofd van marechaussee Mart als hij vanaf zijn ronkende Yamaha het verkeer vanuit Duitsland inspecteert. Zijn collega Chiel trekt op langs de A12 bij Zevenaar om de witte bus met aanhanger te onderscheppen.

Mart en Chiel zijn eind oktober bezig met een steekproefsgewijze grenscontrole. Permanente grenscontrole is binnen de Schengenzone afgeschaft.

Het werk van Mart en Chiel ligt al enige tijd onder vuur. Bij hun controle op onrechtmatige immigratie zouden Mart en zijn collega’s zich schuldig maken aan ‘etnisch profileren’. Mensenrechtenorganisaties stapten naar de rechter. Ze kregen nul op het rekest. De Haagse rechtbank oordeelde in september dat de marechaussee bij het selecteren van reizigers mag doorgaan met het meewegen van etnische kenmerken, zoals een donkere huidskleur.

De reacties op het vonnis waren heftig. „Kolonialisme”, zei advocaat Gerard Spong. Anderen spraken van een „racistische overheid”. De eisers tekenden beroep aan.

De rechtszaak veroorzaakte een schokgolf bij de marechaussee. „Ja, we zijn er wel mee bezig geweest”, zegt groepscommandant Erwin onderkoeld. Hij zit in de commandowagen langs de A12. Op de achtergrond klinkt het geraas van verkeer. Via de portofoon zijn de stemmen van collega’s op de motor te horen, ergens op de weg. „Ja, ik zit achter het voertuig. Er is inderdaad één persoon zichtbaar.”

Uit de radio in de commandowagen klinkt popmuziek. Boven de geluiden van portofoon, verkeer en radio uit weerspreekt Erwin het verwijt van racisme. „Ik durf mijn hand ervoor in het vuur te steken dat hier geen racistische collega’s werken.”

Blijft de vraag: wanneer spelen huidskleur en andere etnische kenmerken nu precies een rol bij de selectie? „Het gaat altijd om een combinatie van factoren”, zegt Erwin. „Uit inlichtingen kan blijken dat er vanuit Roemenië regelmatig Eritreeërs met busjes naar Nederland worden gesmokkeld. Dan zijn het kenteken en type voertuig dus belangrijk. Dan kan je ook naar de huidskleur van de inzittenden kijken. Als die zichtbaar is.”

Huidskleur mag dan volgens de marechaussee slechts een van de factoren zijn; daar helemaal niet meer op letten maakt het werk minder effectief en extra belastend voor groepen die nu niet van mensensmokkel worden verdacht. Meent Erwin. „Als we weten dat Nigerianen via een bepaalde route naar Nederland komen, dan is het slecht uit te leggen als je een Chinees aan de kant zet.” Minder gericht controleren betekent volgens Erwin dat illegale vreemdelingen en mensensmokkel minder vaak worden opgespoord.

Toch is dat waar commandant van de marechaussee Hans Leijtens naartoe wil. Hij vertelde een week eerder op het ministerie van Defensie in Den Haag, waar Leijtens met zijn staf een eigen vleugel bezet, dat hij af wil van het meewegen van etniciteit. „Zo’n rechterlijke uitspraak geeft aan dat het mag, maar eigenlijk willen we het niet”, zei hij.

Zachtaardig uiterlijk

Hans Leijtens is een man met een zachtaardig uiterlijk. In een NRC-profiel omschreven zijn collega’s hem als „een verbinder” en een „toonbeeld van integriteit”. Nadat zijn secretaris de koffie heeft gebracht is het eerste dat Leijtens over de rechtszaak zegt dat die hem heeft geraakt „als mens”. Leijtens: „Ik vind dus ook, en dat meen ik oprecht, dat hier een soort taak ligt. Daar maakt het oordeel van de rechter eigenlijk niet bij uit.”

Leijtens was vanaf november 2015 ruim een jaar lang baas van de Belastingdienst. In dezelfde periode was het toeslagendebacle bij de fiscus in volle gang. Slachtoffers daarvan waren vooral mensen met een dubbele nationaliteit. Heeft dat Leijtens extra gevoelig gemaakt voor het verwijt van een racistische overheid? „Mijn eerdere functies hebben geen enkele invloed gehad op dit standpunt. Kijk, ik lees ook de kranten. Deze rechtszaak is onderdeel van een bredere beweging. Je bent ook verbonden met de maatschappij. In onze wereld hebben we het altijd over het vertrouwen dat je moet genieten en de legitimiteit die je moet krijgen. Als wij ons er niet bewust van zijn wat selectie op etniciteit doet met mensen dan zijn we verder van huis. Echt verder van huis.”

Lees dit stuk over de Toeslagenaffaire: Werden ze nou toch geprofileerd?

Onder invloed van het maatschappelijke debat over etnisch profileren besloot Leijtens al een jaar geleden etnische kenmerken uit de risicoprofielen te halen die de marechaussee gebruikt bij grenscontroles. Daar staat niet langer in dat medewerkers bij mensensmokkel vanuit bijvoorbeeld Eritrea mede moeten selecteren op basis van een donkere huidskleur.

Om de legitimiteit van de organisatie te behouden onder de hele bevolking wil Leijtens verder gaan. „Wij moeten echt diverser worden dan we nu zijn.” Leijtens zoekt meer vrouwen en meer mensen met een migratieachtergrond voor de marechaussee.

Maar zijn eerste uitdaging is nu het uitbannen van selectie op basis van etniciteit. Dat is niet eenvoudig. Je kan die kenmerken wel uit de risicoprofielen halen, maar hoe overtuig je marechaussees op vliegvelden en snelwegen om daadwerkelijk niet meer naar huidskleur te kijken bij het speuren naar illegale migranten?

Tsjechische auto’s

Langs de A12 bij Zevenaar geeft motor-marechaussee Mart diverse voorbeelden van selecties op etniciteit die hij toepast. „Tsjechische auto’s met Aziatische mensen erin kunnen voor ons erg interessant zijn. Daarbij zagen we in het verleden veel mensensmokkel. Het kan ook gaan om busjes uit Berlijn met Arabische mensen. Vaak smokkel van Syriërs.”

In het verleden vonden we veel mensensmokkel bij Tsjechische auto’s met Aziatische inzittenden

Mart marechaussee

Het lijkt welhaast onmogelijk voor Mart om de factor etniciteit niet mee te laten wegen als hij naast een busje uit Berlijn rijdt en daarin mensen met een Arabisch uiterlijk ziet zitten. Kleine kans dat hij dat busje laat gaan.

Een alternatief zou zijn om volledig willekeurig te gaan controleren. De huidige risicoprofielen op basis van verdachte herkomstlanden (de kentekens) en type voertuigen (bijvoorbeeld busjes met een doorzakkende achteras) leiden er momenteel toe, ook zonder etniciteit, dat de marechaussee dikwijls mensen uit Oost-Europa controleert.

Daarom pleiten mensenrechtenorganisaties voor controle van bijvoorbeeld iedere vijfhonderdste auto. Commandant Leijtens wil dat wel proberen. „Ik vind dat we dat moeten doen om onze eigen aannames te controleren. Alle rode auto’s bijvoorbeeld, gewoon kijken wat het oplevert. Mijn aanname nu is dat dit minder effectief is.”

De bezittingen worden meegenomen van een jongen uit een Flixbus. Hij werd aangehouden om dat hij nog twee taakstraffen niet bleek te hebben vervuld. Foto Dieuwertje Bravenboer

Dit soort plannen leiden bij Erwin in de commandobus tot gefronste wenkbrauwen. „We proberen hier illegale migratie en mensensmokkel tegen te gaan. En we zorgen ervoor dat de slachtoffers worden opgevangen en de hulp krijgen die ze nodig hebben. Dan kunnen we wel zeggen ‘we gaan elke honderdste auto selecteren’, maar dan slaan we de plank een beetje mis.” Tijdens controles zoals die in Zevenaar trof de marechaussee in 2021 tot nu toe 1.200 illegale migranten aan. Zou dat ook zijn gelukt met willekeurige controles? Erwin: „Nee. Dat werkt niet.”

De praktische uitvoering van Leijtens voornemen blijft dus een probleem. Dat erkent hij zelf ook. „Ik heb nog geen plan b.” De commandant is daarover in gesprek met partijen die betrokken zijn bij de rechtszaak tegen de marechaussee. Welke dat precies zijn blijft geheim. Tijdens een overleg met Tweede Kamerleden over etnisch profileren, waar Leijtens bij aanwezig was, drongen mensenrechtenorganisaties er woensdag nogmaals op aan om ook te stoppen met risicoprofielen op basis van nationaliteit, via de kentekens.

Met een loep id-kaarten controleren

Langs de A12 wordt de witte bus met geblindeerde ramen uitgekamd die Marts collega Chiel van de weg heeft geplukt. De Roemeense bestuurder en zijn bijrijder staan er beteuterd bij. De marechaussees gaan zorgvuldig te werk. Eentje kijkt met een loep of de id-kaarten van de mannen echt zijn.

Erwin vertelt dat zijn collega’s ’s ochtends in de briefing zijn gewaarschuwd om alert te zijn op arbeidsuitbuiting. Dat komt in Nederland veel voor. De slachtoffers komen vaak uit Roemenië of Bulgarije. „Daarom vragen we ook direct of ze in Nederland werken en waar dan”, zegt Erwin. „Gisteren hadden we nog iemand die zijn id-kaart bij zijn werkgever had moeten inleveren. Daar liep al een onderzoek op, op dat bedrijf. Dat zijn dan extra indicatoren om met dat onderzoek verder te gaan.” Bij een volstrekt willekeurige controle is de kans dat Roemeense en Bulgaarse kentekens eruit worden gepikt klein en worden ook mogelijke gevallen van arbeidsuitbuiting waarschijnlijk minder snel opgemerkt.

Even later beveelt marechaussee Don de bijrijder om alle weekendtassen uit de bus te halen. In de blauwe aanhanger van de bus bleek zich een bank met daaronder een lege ruimte te bevinden. „Daar kan makkelijk iemand in zitten. In de bus staat nog zo’n bank. Dus ik wil het weten”, zegt Don. „Ik zal je zo laten zien waarom.” Even later toont hij foto’s op zijn telefoon van mensen opgevouwen onder in bankstellen. Zo zijn ze bij controles aangetroffen. Even later tilt Don het kussen op van het bankstel in de bus. De ruimte eronder blijkt leeg.

De enige persoon die na drie uur controleren wordt meegenomen door de marechaussee is een witte Nederlandse jongen. Hij is uit de Flixbus gevist. Bij het controleren van zijn paspoort blijkt dat hij twee taakstraffen niet heeft vervuld. Die zijn omgezet in een gevangenisstraf van 96 dagen. Die gaat hij nu uitzitten.