Recensie

Recensie Beeldende kunst

De stem van de gekapte boom verbeeld

Tentoonstelling Op de tentoonstelling Rettet den Wald! verbeelden kunstenaars het verlies van bos op onze planeet. Ze rouwen, maken rituelen zichtbaar, en ze bedenken oplossingen.

100.000 bomen en een bos van draad – Sara Vrugt ism 1.000 vrijwilligers en TreeSisters. 3,95 x 5,95 x 5,25 cm,
100.000 bomen en een bos van draad – Sara Vrugt ism 1.000 vrijwilligers en TreeSisters. 3,95 x 5,95 x 5,25 cm, Foto Rogier Chang

Zo’n uitroepteken achter een tentoonstellingstitel mag ferm en strijdvaardig klinken, maar het drukt vooral wanhoop uit. Want natuurlijk moeten we met z’n allen de bossen redden. Gisteren zelfs. Kunstenaar Joseph Beuys riep er in 1971 al toe op. Maar we lezen, we zien, we horen dat het omgekeerde gebeurt. Denk aan de ‘Klimaatconferentie’, het ‘Glasgow-akkoord’ – en huiver.

Rettet den Wald! is een met veel originaliteit ingerichte groepstentoonstelling, die, zoals gastcurator Anne Berk het schrijft, “uit nood” is geboren. Want wereldwijd blijven de grimmigste machines de wouden in denderen. Houthakkers zijn allang geen romantische types meer die met hun duffelse jas, zaag en bijl eropuit trekken om één boom voor de kachel in de winter te vellen. Complete wouden verdwijnen, ecosystemen verpulveren, van Borneo tot Brazilië. En ook Nederland voegt een duit toe. Kaarten op de tentoonstelling laten zien hoe weinig er sinds 1990 in Nederland aan herbebossing is gedaan (ondanks de beloften) en dat de rode plekken (gekapt bos) zich als schimmel over de kaart verspreiden.

Verdwenen regenwoud

Berk heeft een kleine vijftien kunstenaars verzameld. Daar zitten oudgedienden tussen, onder wie Giuseppe Penone, Joseph Beuys, Marinus Boezem en de nog niet zo lang geleden ‘ontdekte’, Colombiaanse/inheemse kunstenaar Abel Rodríguez. Rodríguez richt met ragfijne aquarellen een monument op voor het verdwenen regenwoud uit zijn geboortestreek. Ook jongere, in Nederland minder bekende en bekende kunstenaars zijn aanwezig. Met z’n allen geven ze het woud, de gekapte bomen, de natuur, stemmen. Ze documenteren het verlies, rouwen, maken rituelen zichtbaar om te eren wie ere toekomt, en bedenken alternatieven.

Terraza vajo (2017), Abel Rodriguez. waterverf en inkt op papier, 50 x 75 cm.

Zo maakt het Eindhovense Atelier NL je stevig bewust van de gesneuvelde bomen die in een vernietigende storm in 2019 over Eindhoven raasde. Deze bomen verdwenen niet in de houtversnipperaar, maar werden NL omgevormd tot tentoonstellingsbanken waarvan het hout droogt terwijl je er op zit. Daarna kunnen de planken opnieuw gebruikt worden.

Betoverend eerbetoon

Kunstenaars als Berlinde De Bruyckere en Melanie Bonajo presenteren oud werk dat ‘heelt’ of, zoals in het geval van Bonajo, sprankelend opnieuw ‘aardt’. De verrassing schuilt hem in de onbekende namen. De Franse Eva Jospin bijvoorbeeld, leeft in een Parijs’ universum van asfalt, straatsteen en beton waar daklozen onder dekens enop matrassen van karton slapen. Van dat karton maakt Jospin majestueuze nieuwe beelden die lijken op bossen en bomen. Zo ontstaat een betoverend eerbetoon aan bomen die ooit tot grondstof dienden.

De Italiaanse Aron Demetz is met Heimat (2010), een vier meter grote, zwart geblakerde boomstronk waarop een naakte mensfiguur balanceert, over-expliciet in zijn boodschap. Net als Penone, die in Gesto Vegetale (1985) een mensfiguur tussen half verdorde palmen in potten omhoog laat kruipen. Dit zijn de minst interessante bijdragen in Nijmegen. Maar daar tegenover staat veel goeds. De grootse bostekeningen van Erik Odijk, de acties van de Poolse ‘bomenridder’ Cecylia Malik, Sara Vrugts reusachtige, beeldschone geborduurde ode aan de natuur, die gecombineerd wordt met een actie voor Threesisters – een organisatie die zich inzet voor herbebossing.

Forest On Location – Margit Lukács & Persijn Broersen. HD-video, 11:40 sec.

Courtesy AKINCI

Laatste oerbos

De meest aangrijpende bijdrage van Retten den Wald! is ook de treurigste. Het Nederlandse duo Margit Lukács & Persijn Broersen trok naar het laatste oerbos van Europa, het woud van Bialowieza, op de grens van Polen en Wit-Rusland. Dit bos op de UNESCO-werelderfgoedlijst wordt bedreigd door grootschalige houtkap, toegestaan door de Poolse regering. In Forest on location (2019) maakten Lukács & Broersen (met componisten) een visuele en muzikale klaagzang op de teloorgang van het woud. Het is tragisch wat je ziet, schitterend, nep – want de beelden zijn in een computer bewerkt, en niets is echt. En toch lijkt de toekomst die Forest on Location schetst niet ver weg. Een toekomst waarin alleen nog maar eilandjes bestaan met hier en daar een boom. En verder: een groeiend maanlandschap.