VVD gaat samenwerking voor minderheidscoalitie testen

Kabinetsformatie De formatie zit nog altijd op slot. Om toch de mogelijkheden voor een kansrijk minderheidskabinet te testen gaat de VVD nu bij GroenLinks, PvdA en de ChristenUnie steun zoeken voor de begroting voor volgend jaar.

VVD-leider Mark Rutte in gesprek met de pers op landgoed De Zwaluwenberg over de voortgang van de formatiegesprekken.
VVD-leider Mark Rutte in gesprek met de pers op landgoed De Zwaluwenberg over de voortgang van de formatiegesprekken. Foto ROBIN VAN LONKHUIJSEN / ANP

Op landgoed de Zwaluwenberg, in de bossen bij Hilversum, staan zondagochtend drie dienstauto’s met een overheidschauffeur: één voor demissionair premier en VVD-leider Mark Rutte, één voor demissionair minister van Financiën en CDA-leider Wopke Hoekstra en één voor informateur Johan Remkes. Er staat ook een Mercedes met een ingehuurde chauffeur: die is voor D66-leider Sigrid Kaag – sinds ze donderdagavond opstapte als demissionair minister van Buitenlandse Zaken moet ze voor haar eigen vervoer zorgen.

Het vertrek van Kaag heeft de politieke verhoudingen binnen de formatie verder op scherp gezet en daarmee de formatie verder vertraagd, bleek zondag. Vierentwintig uur zaten de onderhandelaars met elkaar opgescheept op het landgoed en in dat etmaal zijn de vragen óf ze met elkaar willen praten over een minderheidskabinet en zo ja, hóe dan, nog niet beantwoord.

Het waren, zei informateur Johan Remkes zondag aan het begin van de middag, „complexe gesprekken” geweest. Zijn toch al ingewikkelde opdracht om een minderheidsvariant te onderzoeken werd volgens hem verder gecompliceerd door het vertrek van Kaag – zij stapte op nadat een Kamermeerderheid het kabinetsoptreden onder haar verantwoordelijkheid bij de evacuaties uit Afghanistan afkeurde. Dat vertrek, en dat van demissionair minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA) een dag later, hebben volgens Remkes „veel politieke pijn” veroorzaakt. En ook volgens Rutte, die kort na Remkes naar buiten kwam, was er „echt iets gebeurd”. Ook Hoekstra en Kaag noemden in hun afzonderlijke verklaringen de twee vertrokken bewindspersonen als factor die de gesprekken compliceerde – Kaag had het nog even over „we” toen ze sprak over het demissionaire kabinet, maar herstelde zich direct. Het begon, zei ze, op een „duiventil” te lijken.

Geen doorbraak

Na dag 186 van de kabinetsformatie is de stabiliteit van het oude landsbestuur daarmee onzeker en de richting van het nieuwe nog steeds onduidelijk. Een doorbraak heeft het weekend in de Hilversumse bossen niet gebracht. Maar een breuk, die wellicht tot een nieuwe stembusgang zou leiden, evenmin. „We zijn nog niet uitgesproken”, zei een bezorgde Remkes, volgens wie de formatie al „te lang” duurt. Rutte was optimistischer: „De sfeer was meer dan uitstekend en we hebben zeer intensief gesproken met elkaar, maar we zijn nog niet klaar met elkaar.”

Als de drie partijen over acht dagen verder praten, weten ze vermoedelijk beter waar ze aan toe zijn. De komende week wacht namelijk een eerste test voor politieke verhoudingen waarin een kabinet altijd in gesprek moet met de oppositie om steun te vergaren voor beleid. In aanloop naar de Algemene Politieke Beschouwingen (APB), woensdag en donderdag in de Tweede Kamer, zal waarnemend VVD-fractieleider Sophie Hermans onderhandelen met de ándere drie partijen die de afgelopen maanden aan de formatietafel zaten: de ChristenUnie, GroenLinks en de PvdA. Doel is van die partijen steun te krijgen voor de nieuwe begroting.

Lees ook: Remkes: geen doorbraak formatie, nieuwe gesprekken over 8 dagen

PvdA en GroenLinkse zeiden eerder niet op voorhand een gedoogakkoord met een minderheidskabinet te willen sluiten, maar zeiden zondag toe wel te willen praten over de begroting. „Fijn dat er ruimte blijkt te zijn”, zei GroenLinks-leider Jesse Klaver zondagmiddag bij tv-programma Buitenhof. Eerder legden de twee linkse partijen al hun wensenlijstje neer: ze willen dat er twee miljard euro in koopkrachtverbetering wordt gestoken van gezinnen, alleenstaanden en ouderen. Eveneens aan tafel bij Buitenhof zei PvdA-leider Lilianne Ploumen dat ook de verhuurdersheffing afgeschaft moet worden zodat corporaties meer kunnen investeren in betaalbare woningen.

Het brede midden

De tussenonderhandelingen, die de zegen van D66 en CDA hebben, leggen de druk om de voortslepende formatie uit het slop te trekken, al is het maar voor even, bij de drie níet-formerende partijen. ChristenUnie, GroenLinks en PvdA hebben eerder regeringsdeelname afgewezen (ChristenUnie) of zijn zelf afgewezen (het gezamenlijke linkse blok). Nu vraagt het demissionaire kabinet coulance om hen aan een meerderheid te helpen. Zij kunnen op urgentie politieke dossiers als wonen en klimaat iets binnenhalen, maar verbinden zich daarmee in zekere zin toch al aan de drie onderhandelende partijen. Dat kan het politieke speelveld opdelen in het minderheidskabinet en de drie meepratende oppositiepartijen enerzijds en de dertien andere fracties anderzijds.

Hoewel de drie onderhandelaars zondagmiddag benadrukten dat de zoektocht naar steun écht niks met de formatie te maken heeft, is het wel degelijk een test. Als het niet lukt om bij wat Rutte „het brede midden” noemde steun te vinden voor beleid, als samenwerking met oppositiepartijen om tot een noodzakelijke meerderheid te komen onmogelijk blijkt, dan lijkt een minderheidscoalitie al gedoemd te mislukken voordat er überhaupt écht over is gesproken.

Prinsjesdag verhult politieke crisis