Recensie

Recensie Beeldende kunst

De griezelige schoonheid van De Bruyckeres beelden ontroert

Sculpturen Aangenaam om naar te kijken zijn de akelige figuren van was, hout en dierenhuiden van Berlinde De Bruyckere niet, maar ze raken diep.

Berlinde De Bruyckere, NO LIFE LOST II, 2015. Bonnefanten, 2021. Paardenhuid, hout, glas, stof, leer, dekens, ijzer, epoxy, 230 x 85 x 306 cm.
Berlinde De Bruyckere, NO LIFE LOST II, 2015. Bonnefanten, 2021. Paardenhuid, hout, glas, stof, leer, dekens, ijzer, epoxy, 230 x 85 x 306 cm. Foto Mirjam Devriendt.

Twee paarden liggen in een enorme glazen vitrine over elkaar heen gedrapeerd, een lijkbleek mensenlichaam zonder hoofd crepeert voorovergebogen op een sokkel, twee levensgrote engelen kijken vanaf twee andere sokkels op je neer – althans, hun hoofden zijn bedekt met dierenhuid, je vóélt dat ze je bekijken.

Bij de lugubere figuren op de expositie Engelenkeel van Berlinde De Bruyckere in het Bonnefantenmuseum in Maastricht ga je je onbewust afvragen: uit wat voor morbide geest kunnen zulke beelden ontspringen?

Tegelijk resoneren de beelden diep: het is vrijwel onmogelijk door de zalen te lopen en niet aangedaan te zijn door deze figuren van was, hout, oude stoffen en dierenhuid. Vanwege hun boodschap over het kwetsbare, lijdende lichaam, zeker, maar ook vanwege hun griezelige schoonheid, hoe de was in de dierenharen kleeft, de vlezige tinten, de strakke, gladde huid bij de achillespees van de engel. De telkens terugkerende sokkels, vitrines en glazen stolpen benadrukken het thema van conserveren wat vergankelijk is alleen nog maar meer.

Haar beelden raken een sensorische en existentiële grondlaag die maar weinig hedendaagse kunst bereikt

Berlinde De Bruyckere (Gent, 1964) is een wereldster in de kunst. Internationaal brak ze in 1999 door, toen ze België vertegenwoordigde op de Biënnale van Venetië. Haar werk is in Nederland regelmatig op groepstentoonstellingen te zien, de laatste grote solo was in 2015 in Kunstmuseum Den Haag.

Engelenkeel in Maastricht combineert nieuw werk met enkele oudere. In de eerste zaal is Penthesilea (2014-2015) te zien, een aantal bijna vier meter hogen stalen cilinders, die ze maakte voor het decor van de gelijknamige opera van De Munt in Brussel. Aan vleeshaken hangen gewaxte dierenhuiden, lobbig krult de huid om het staal.

Aan vleeshaken hangen gewaxte dierenhuiden, lobbig krult de huid om het staal

Je ziet meteen: de kunst van De Bruyckere is van het ‘grote gebaar’, tegelijk kun je ook niet zeggen dat het ‘crowd-pleasers’ zijn, daarvoor zijn de figuren te gruwelijk. Met hun rauwe kwetsbaarheid, en extreme aandacht voor materiaal en textuur, raken de beelden wel een sensorische en existentiële grondlaag die maar weinig hedendaagse kunst bereikt. De kwetsbaarheid van de beelden springt als het ware over naar je eigen lichaam.

Berlinde De Bruyckere. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021.
Foto Mirjam Devriendt
Berlinde De Bruyckere. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021.
Foto Mirjam Devriendt

Engelen

Het vertrekpunt voor Sjemkels (2020), een reeks duistere mantels, was een rubriek van De Standaard. In het kader van de pandemie vroeg de Belgische krant aan kunstenaars welk kunstwerk zij nu graag dicht bij zich zouden hebben. De Bruyckere koos voor een schilderij van de Italiaanse Renaissance-kunstenaar Giorgione: Christus, ondersteund door een engel (1502-1510). „De dood is met corona zo anoniem geworden, een nummer. Mensen sterven eenzaam in een ziekenhuis. De mensen aan je bed zijn vreemden. Het is goed om daar een naam aan te geven en te zeggen: ‘Ik noem u Engel’”, zei De Bruyckere er over in een interview met NRC.

Berlinde De Bruyckere. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021.

Foto Mirjam Devriendt.

Met de pandemie deed de engel zijn intrede in het werk van De Bruyckere. Je zou kunnen zeggen: precies op tijd – de watersnood die deze maand in België, Duitsland en Limburg huizen en mensenlevens verslond, is daar nog bovenop gekomen – alleen, een engel komt altijd op tijd. Het thema is even tijdloos als urgent. Wat dat betreft is het interessant om even een verdieping lager in het Bonnefantenmuseum te gaan kijken naar de Collectie Neutelings, een door een particuliere verzamelaar samengebrachte collectie middeleeuwse religieuze sculpturen – waar op eenzelfde en toch totaal andere manier thema’s als troost en vergankelijkheid terugkeren.

De kunst van De Bruyckere is van het ‘grote gebaar’, maar je kunt niet zeggen dat het ‘crowd-pleasers’ zijn

De wereld waar De Bruyckere naar verwijst in haar werk is uitgestrekt. Er is christelijke symboliek, de Sjemkels verwijzen naar een onvolmaakte engel uit een gedicht van Zbigniew Herbert, en voor de catalogus (een kunstwerk op zichzelf) werkte ze samen met de Belgische schrijver Erwin Mortier – zoals ze eerder samenwerkte met J.M. Coetzee. Dat de beelden van De Bruyckere ook aangrijpend zijn voor wie nog geen letter van deze literaire bronnen gelezen heeft, komt doordat ze zo overweldigend zijn in materiaal, kleur en figuur.

Lees ook dit interview: Berlinde de Bruyckere raakt mensen waar ze niet geraakt willen worden

Huidenwerkplaats

Materiaal en uitvoering maken ook veel indruk in de laatste zaal van Engelenkeel, die je het gevoel geeft dat je een filmset bent binnengestapt. Onder je voeten kraakt een mengsel van gips en zout. In de witte vloer zijn bandensporen aangebracht, waarin met transparante kunststof kunstig plasjes water zijn aangebracht. Centraal liggen enorme pallets bedekt met stapels dierenhuiden, bestrooid met zout, schijnbaar bedoeld ze te conserveren. De Bruyckere maakte Aletheia, on-vergeten (2019) na een bezoek aan een industriële huidenwerkplaats waar ze huiden uitzocht voor beelden. De ervaring greep haar zo aan dat ze besloot de opstelling integraal te kopiëren en aan de bezoekers voor te schotelen.

De kwetsbaarheid van de beelden springt als het ware over naar je eigen lichaam

De kolossale installatie wekt vanzelfsprekend associaties op van machinale vernietiging van mens en dier. Maar vanwege de titel (Aletheia staat in de filosofie van Heidegger voor ‘ont-bergen’, iets aan de oppervlakte brengen) en omdat De Bruyckere deze gruwelijke plek ontdekte als beginpunt voor haar andere sculpturen, is er ook een meer troostrijke associatie: die van een nieuw begin.

Berlinde De Bruyckere, ALETHEIA, ON-VERGETEN, 2019. Bonnefanten, 2021. Was, hout, zout, epoxy, roofing, zaalvullende installatie (detail). Collectie Fondazione Sandretto Re Rebaudengo (I).
Foto Mirjam Devriendt
Berlinde De Bruyckere, ALETHEIA, ON-VERGETEN, 2019. Bonnefanten, 2021. Was, hout, zout, epoxy, roofing, zaalvullende installatie (detail). Collectie Fondazione Sandretto Re Rebaudengo (I).
Foto Mirjam Devriendt