Recensie

Recensie Muziek

Opera als eco-activisme: Ine Aya’ bewijst dat dat werkt

Holland Festival Met Ine Aya’ maakten de Indonesische componist Nursalim Yadi Anugerah en librettist-regisseur Miranda Lakerveld een indrukwekkende opera over ontbossing op Kalimantan.

De voorstelling Ine Aya’ tijdens het Holland Festival.
De voorstelling Ine Aya’ tijdens het Holland Festival. Foto Nichon Glerum

Een mandala vol gestileerde plantmotieven wentelt rond op een projectiescherm. De animatie ontsproot aan het brein van de Iraanse videokunstenaar Siavash Naghshbandi die voor zijn ontwerp inspiratie putte uit de traditionele kunst van de Kayan-bevolking op Borneo.

Meer specifiek was het de mythische levensboom Kayo’ Aya’ die model stond. Aanvankelijk zien we een dicht, organisch vlechtwerk in geel, wit, blauw en groen. Dan begint het geheel gaten te vertonen. In de marge tikken jaartallen voort. 1971: eerste houtkap. 1994: komst van de eerste palmolieplantages van Unilever. 1997: verwoestende bosbranden.

43 miljoen hectare ontbossing

Naghshbandi’s visuele onttakelingsproces is een rake metafoor in Ine Aya’, de nieuwe opera van de Indonesische componist Nursalim Yadi Anugerah en librettist-regisseur Miranda Lakerveld (World Opera Lab). Woensdag ging de voorstelling in première tijdens het Holland Festival, live voor een getest publiek.

Centrale thematiek in Ine Aya’ is de verregaande ontbossing op Kalimantan, het Indonesische deel van Borneo. Onlangs nog kwam het Wereldnatuurfonds met nieuwe cijfers: een onvoorstelbare 43 miljoen hectare oerwoud werd de afgelopen halve eeuw vernietigd om er palmolie te winnen voor (grotendeels) de Westerse markt. Een gebied zo groot als de Benelux en Duitsland samen.

Opera als vorm van eco-activisme: Lakerveld en Anugerah bewijzen dat het kan. Met zang, muziek en dans maakt het tweetal urgente, maar ook abstracte thema’s invoelbaar: de wurggreep van kapitalistische consumptiepatronen, globale verwevenheid, de verwoestende invloed van de moderne mens op zijn omgeving. Aangrijpend is het moment waarop Anugerah zijn muziek tot een vocaal kookpunt brengt, terwijl het projectiescherm het jaartal 2021 toont. Het levensboommozaïek is voor meer dan de helft weggevaagd.

Meervoudig perspectief

Over die moderne mens gesproken, wie is dat eigenlijk? Geeft het pas om in de context van ecologische rampspoed te spreken van een universele mensheid (enkelvoud), terwijl oorzaken en gevolgen onevenredig verdeeld zijn over eerste, tweede en derde wereld? Juist daarom is het belangwekkend dat Anugerah en Lakerveld kiezen voor een meervoudig perspectief. Voor Ine Aya’ baseerden ze zich op mythen uit zowel Oost als West: het Kayan-epos Takna’ Lawe’ en elementen uit Wagners Der Ring des Nibelungen.

We zien de Germaanse god Wotan (de indrukwekkende Filippijnse bariton Rolfe Dauz) over de wereld dolen, op zoek naar de levensboom Kayo’ Aya’ die hem oneindige rijkdom en macht zal verschaffen. Eenmaal op Kalimantan stuit hij op de Kayaanse natuurgodin Ine Aya’ (de indringende sopraan Frisna Virginia) die weerstand biedt aan Wotans koloniaal-kapitalistische motieven.

Lees ook: Holland Festival opent met rauw-erotisch Genesis-verhaal

Bezwerende groepszang

Meer dan door de plot wordt Ine Aya’ gedragen door een ritualistische opzet. Door traditionele dans in kleurrijke klederdracht. Door bezwerende groepszang op oeroude Kayan-teksten over het woud en zijn schepsels. Sopraan Bernadeta Astari kwinkeleert er virtuoos op los als Wagneriaanse Waldvogel (met inbegrip van het betreffende leidmotief).

Het instrumentale aandeel is in handen van Kayaan-musicus Dominikus Uyub en het Balaan Tumaan Ensemble. Voor hen componeerde Anugerah een partituur waarin hij de exotische klanken van gongs, sapes en kaldis (inheemse luiten en mondorgels) intelligent verweeft met verbasterde Wagner-motieven (onder meer de ouverture van Das Rheingold stroomt voorbij).

Eigentijds klankexperiment is er in de vorm van een zelfgekluste pvc-fagot. Een rauw-industrieel rumoer welt op als Wotan een tak van Kayo’ Aya’ breekt, een daad die uiteindelijk ook zijn eigen ondergang bezegelt.

In Ine Aya’ is zelfs het voortbestaan van de goden verbonden met het lot van de natuur.