Recensie

Recensie Beeldende kunst

Slaafse mimespelers, gemartelde clowns: het werk van Bruce Nauman is imposant én ongemakkelijk

Overzichtstentoonstelling Het Stedelijk Museum toont een overzicht van de Amerikaanse kunstenaar Bruce Nauman. Zijn werk is nog altijd actueel, als het gaat over thema’s als dierenleed, privacy en de kunst van het ouder worden.

Bruce Nauman, Clown Torture, 1987. Collectie The Art Institute of Chicago.
Bruce Nauman, Clown Torture, 1987. Collectie The Art Institute of Chicago. Foto Bruce Nauman / Pictoright Amsterdam

Een man gaat op de grond liggen en rolt op zijn zij, dan weer terug om daarna weer te gaan staan, om vervolgens weer te gaan liggen. Ondertussen is op de video-installatie Shadow Puppets van de Amerikaanse kunstenaar Bruce Nauman (1941) te horen hoe een mimefiguur vergelijkbare opdrachten uitvoert: stand up, play dead. De man maakt geen deel uit van de installatie, hij is ‘gewoon’ een bezoeker van de langverwachte overzichtstentoonstelling van Nauman in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Het museum toont een retrospectief van Naumans werk van de afgelopen vijftig jaar waar door velen reikhalzend naar werd uitgekeken. De installatie Shadow Puppets is een van de grootste werken: in een kamer worden morbide opdrachten zo goed en kwaad als mogelijk uitgevoerd door een mimespeler die tot slaafsheid is geneigd.

En door een bezoeker dus, die de bevelen spontaan lijkt op te volgen. Misschien heeft het ermee te maken dat in de zalen steeds maar een beperkt aantal bezoekers mag komen en voelt de man zich daardoor vrijer om zich te laten gaan.

Als hij na even voor dood te hebben gelegen weer zijn hoofd heft, lacht hij. Misschien heeft hij het wel heel goed gezien en is het werk van Nauman zowel interactief als om te lachen.

Lees ook: Mijn geliefde tragikomische kunstenaar-cowboy Bruce Nauman

Even daarvoor had zich in een ruimte waar een video-installatie met clowns te zien was – Clown Torture uit 1987 – namelijk al een even merkwaardig tafereel voorgedaan. Een man en een vrouw stonden naast elkaar te kijken hoe clowns het uitkermen of schreeuwen van ellende, terwijl een clown op de wc in een tijdschrift bladert en een ander wanneer hij een schuurdeur opendoet een emmer water over zijn hoofd krijgt uitgestort. Op schermen zijn de clowns het slachtoffer van wreedheid, en zoals het goeie clowns betaamt: ze hebben er een treurig gezicht bij. Tegelijkertijd kun je zeggen dat ze met gelijke munt worden terugbetaald: met die waterpistooltjes zijn ze nu zelf een keer het slachtoffer van een mislukte grap.

Beckett-achtige humor

„Laten we doorlopen”, zegt de vrouw, „er is gewoon niet naar te kijken, gruwelijk.” De man naast haar wil nog even blijven hangen, hij lacht meerdere malen om de clown die een emmer water over zich krijgt, vindt de mop „Pete and Repeat were sitting on a fence. Pete fell off. Who was left? Repeat. Pete and Repeat…” leuk en amuseert zich om de clowns die hun verdiende loon krijgen. Het is een soort Beckett-achtige humor waarbij je zelf bepaalt of je de absurditeit of de wreedheid wilt laten overheersen.

Voor het eerste grote Bruce Nauman-retrospectief in Nederland is de tentoonstelling eigenlijk niet heel groot, maar misschien gaat het de curatoren vooral om Nauman in de breedte. Het geruchtmakend neonwerk is te zien, waarin zowel teksten worden opgelicht als de bekende copulerende Seven Figures (1985) in actie komen. Ook zijn enkele imposante sculpturen te zien, zoals het schitterende Musical Chairs (1983) waar niet op te zitten is. Maar de installaties overheersen, zelfs al ontbreekt een van zijn bekendste videowerken Anthro/Socio (Rinde spinning) met de kale schreeuwende man uit 1992.

Bruce Nauman, The True Artist Helps the World by Revealing Mystic Truths (Window or Wall Sign), 1967, collectie Kunstmuseum Basel.

Foto Peter Tijhuis © 2021 Bruce Nauman / Pictoright Amsterdam

Een ander hoogtepunt, Good Boy Bad Boy uit 1985, is er wel. Op twee afzonderlijke schermen zijn de acteurs Tucker Smallwood en Joan Lancaster te zien, die steeds agressiever worden in hun uitlatingen en manier van praten, compleet langs elkaar heen. De link met de actualiteit is snel gelegd: kijk ook naar het effect van wat je te zeggen hebt, anders komt er niets tot stand.

Aan binding met de actualiteit is sowieso geen gebrek: er is dierenleed te zien in de geweldige sculptuur Carrousel (1988). Hoe inbreuk op privacy eruitziet, wordt getoond wanneer je een bezoeker kan volgen via het scherm in Going Around the Corner (1970). En je maakt typisch westerse semi-gastvrijheid mee in Get Out of My Mind, Get Out of This Room (1968), door als bezoeker een kale kamer met een peertje aan het plafond binnen te treden. Het is tamelijk zacht licht waardoor je je een beetje welkom voelt, om dan via verborgen speakers te horen te krijgen: „Get out of my mind, get out of this room”, zegt de kunstenaar zelf op indringende toon. Het maakt eigenlijk niet uit hoe oud de werken zijn, ze zijn nog steeds even imposant en ‘ongemakkelijk’, om maar even een cliché van jewelste uit de kast te halen.

Jonge god

En Nauman speelt met de tijd, dat blijkt uit de video’s waarop zijn lopen is vastgelegd. Walk with Contrapposto (1968) is een van de vroegste, waarin de dan nog jonge kunstenaar door een smalle gang de draak steekt met de kijker. Al heupwiegend duwt hij zijn bil omhoog als een persiflage op een topmodel. Nauman drijft de spot met de Griekse beeldhouwers, die met hun beelden vol al te pronte konten niet alleen beweging wilden suggereren, maar ook de ideale schoonheid wilden vereeuwigen. Nauman maakt er in zijn zwarte spijkerbroek en witte T-shirt een parodie op: de jonge kunstenaar die in zijn atelier al heupwiegend als een soort Mick Jagger de toeschouwer uitlacht.

De kont is verzakt, de buik is een buikje geworden, de kunstenaar is geen jonge god meer

In de vroege video Walking in an Exaggerated Manner Around the Perimeter of a Square loopt Nauman op een vergelijkbare manier over de witte lijnen door zijn atelier. Heupwiegend een blokje om in de eigen studio.

Bijna vijftig jaar later komt Nauman terug op die vroege loop-videos, maar de grap verdwijnt met de varianten. De kont is verzakt, de buik is een buikje geworden, de kunstenaar is geen jonge god meer. Hier loopt een herstellende man. De oncoloog die Nauman voor darmkanker had behandeld, zou vast niet hebben vermoed dat hij een patiënt opnieuw zijn krachten liet opbouwen door langs de witte lijnen te lopen, staat er in de catalogus. „Aanvankelijk kon ik nauwelijks rechtop staan en moest de arts me vasthouden om ervoor te zorgen dat ik kon lopen. Als ik viel, kon ik niet zelf opstaan. Dan moest ik een stoel pakken om mezelf omhoog te hijsen”, vertelde Nauman in een interview in 2018.

In de video-installatie is te zien dat het onderlijf nu iets anders doet dan het bovenlijf, alsof de controle is weggevallen. Sommige varianten lijken op een scan en terwijl je glimlacht om het onderlichaam dat al gedraaid is terwijl de romp nog in een andere hoek staat, besef je dat Pete and Repeat niet om te lachen zijn.