Opinie

Inlichtingendiensten kun je gerust vertrouwen

Geheime diensten Steeds meer toezicht bemoeilijkt het werk van de AIVD en de MIVD, schrijft . Dat is in dit digitale tijdperk niet zonder risico.
Het AIVD-gebouw in Zoetermeer.
Het AIVD-gebouw in Zoetermeer. Foto Peter Hilz

Als medewerker van de AIVD of de MIVD lees je veel, meestal sombere, verhalen over hoe de inlichtingendiensten zouden werken, zonder de mogelijkheid om daarop te reageren. De diensten werken nu eenmaal onder de radar, dus als je graag praat of schrijft over je werk, moet je een functie elders nemen. Na acht jaar AIVD en zeven jaar Defensie en MIVD is mijn functie elders aanstaande. Daarom voel ik me nu, in mijn laatste weken als MIVD’er, vrij om in te gaan op het opinieartikel van Lotte Houwing, Merel Koning en Flora Schulte Nordholt over het toezicht op de diensten, recent in deze krant (Dit kabinet geeft geheime diensten meer macht: onacceptabel, 3/6).

De auteurs leveren een belangrijke bijdrage aan het debat over bevoegdheden van en het toezicht op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Maar het is een gemiste kans dat zij met hun standpunt een karikatuur van de werkelijkheid maken. Hun artikel getuigt van onwil om op een serieuze manier te kijken naar de manifestatie van hedendaagse dreigingen, van desinteresse in het werk van AIVD en MIVD en een gebrek aan kennis over het bestaande toezichtstelsel.

Houwing, Koning en Schulte Nordholt stellen naar aanleiding van de recente evaluatie van de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten dat de teugels mogelijk „nog meer” gevierd zullen worden door het kabinet, dat de diensten „nog meer vrijheid” zullen krijgen en dat het toezicht „op het spel” staat.

Strakke teugels

Dit doet de dagelijkse praktijk van de inlichtingendiensten wel erg veel geweld aan. Het Nederlandse toezichtstelsel is internationaal ongeëvenaard. De nieuwe wet heeft voorafgaand, bindend toezicht gecreëerd op de inzet van inlichtingenmiddelen. Dat wil zeggen dat niet de verantwoordelijke minister, maar een nieuwe onafhankelijke commissie (de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden) het laatste woord heeft over de inzet van een tap, hack, of andere vorm van interceptie. Als eenmaal toestemming is verleend voor de inzet van een inlichtingenmiddel, houdt de ‘oude’ Commissie van Toezicht nog steeds continu toezicht op de uitvoering, waarbij ze te allen tijde en zonder beperkingen toegang heeft tot de systemen, informatie en medewerkers van MIVD en AIVD. Daarnaast bestaat er een bindend klachtenstelsel, houdt de Algemene Rekenkamer toezicht op de doelmatigheid van het werk van de diensten, besluit de Rechtbank Den Haag over inzet van bepaalde inlichtingenmiddelen en controleert het parlement de ministers verantwoordelijk voor de twee diensten. De teugels staan dus strak.

De keerzijde is dat het toezichtstelsel in de nieuwe vorm het werk van de diensten dreigt te vertragen en te bemoeilijken. In het theater waarbinnen de diensten opereren, is dat niet zonder risico.

Lees ook: Toezichthouders op AIVD en MIVD vrezen ‘uitholling’ van hun bevoegdheden

De auteurs vrezen dat de diensten zonder goede waarborgen en toezicht met algoritmes en bulkdata „aan de slag mogen gaan”, dat ze gaan „grasduinen” en „de data van miljoenen mensen in binnen- en buitenland” binnenhalen. Dit alles is de diensten wettelijk verboden, want het is noodzakelijk, proportioneel noch gericht. Het zijn simplificaties die erop wijzen dat de auteurs het huidige internationale dreigingsbeeld niet willen begrijpen. Het tijdperk waarin terroristen of spionnen één (liefst vaste) telefoonlijn hadden, ligt definitief achter ons. De terreurcel die een aanslag op een Europees doel beraamt, kan daarover afwisselend communiceren via een wifi- of 4G-verbinding en ook nog eens moeiteloos overstappen van de ene chat-app naar de andere. Dreigingen die zich binnen de digitale infrastructuur manifesteren, zijn geen duidelijk herkenbare, hapklare brokjes inlichtingen. De uitstekende Nederlandse digitale infrastructuur wordt door statelijke actoren misbruikt voor digitale aanvallen, niet alleen op Nederlandse doelen, maar ook op bondgenoten.

Carte blanche

De realiteit is dat de diensten vanwege het gefragmenteerde karakter van datastromen ogenschijnlijk grote hoeveelheden data (relatief genomen gaat het om een beperkte hoeveelheid) moeten verzamelen om daaruit de specifieke, relevante dreigingsinformatie te destilleren. Dat daar data tussen zit waar de diensten niets mee kunnen, willen of mogen doen, is onvermijdelijk. Daarvoor bestaat dan ook het wettelijke regime van datareductie, de verplichting weg te gooien wat niet past binnen de taakuitvoering van de dienst. Daar wordt toezicht op gehouden.

Wanneer Houwing, Koning en Schulte Nordholt menen dat het kabinet de diensten „meer macht” wil geven, tegen „de wil van de Nederlanders” in, is dat op zijn minst twijfelachtig te noemen. De diensten hebben geen enkele behoefte aan macht. De diensten zijn evenmin bang voor toezicht, staan daar niet afwijzend tegenover en hebben geen behoefte aan een carte blanche. Waar de diensten wél behoefte aan hebben, zijn vertrouwen en slagkracht in combinatie met een toezichtstelsel dat net zo flexibel en dynamisch is als de dreigingen die op ons afkomen. Dat lijkt mij meer in lijn met ‘de wil van de Nederlanders’, maar is met de nieuwe wet minder goed gelukt en behoeft reparatie.

Ik wou dat ik de auteurs kon meenemen naar het moment dat ik als beginnend inlichtingenofficier, met het zweet op mijn voorhoofd en mijn allereerste aanvraag voor een tap onder de arm, bij de jurist van de afdeling moest komen, om haar te overtuigen van de noodzaak van de tap, van het feit dat het echt niet anders kon, ook niet met een minder inbreuk makend inlichtingenmiddel, om uit te leggen hoelang ik van plan was de tap te laten lopen en welke opbrengst ik verwachtte. En dan had ik mijn teamhoofd al gehad; de directeur kwam nog. Deze herinnering is tekenend voor de manier waarop de diensten werken: integer, doelgericht en zelfkritisch. Aannames dat de diensten het liefst zonder goed toezicht hun goddelijke gang willen gaan, berusten op spookbeelden.

Lees ook dit artikel: Rekenkamer: privacygaranties van ‘sleepwet’ zitten werk inlichtingendiensten in de weg

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.