Onvoorbereid een monoloog spelen als ode aan het theater

Een jaar gesloten theaters Om stil te staan bij de theatersluiting van een jaar geleden wordt zaterdag wereldwijd een monoloog gespeeld. In Nederland doen tientallen acteurs en cabaretiers mee, van Pierre Bokma tot Pieter Derks.

Actrice Whoopi Goldberg voerde ‘White Rabbit Red Rabbit’, de parabel over leven in onvrijheid, in 2016 in New York uit.
Actrice Whoopi Goldberg voerde ‘White Rabbit Red Rabbit’, de parabel over leven in onvrijheid, in 2016 in New York uit. Foto Getty Images/Bruce Gilkas

Meestal stapt een acteur na pakweg zes weken repeteren het podium op. Teksten zijn uit het hoofd geleerd, er een decor gebouwd en een regisseur heeft geregisseerd. Bij de theatermonoloog Wit konijn rood konijn van de Iraanse schrijver Nassim Soleimanpour (1981) is dat allemaal anders: de toneelspeler gaat zonder enige voorkennis de planken op, opent voor het oog van de toeschouwers een verzegelde envelop en ziet dan voor het eerst de tekst die hij meteen moet spelen. Ter plekke ontstaat een eenmalige theatervoorstelling: een eerste lezing, première en dernière ineen.

Zaterdagavond wordt Wit konijn rood konijn in meer dan dertig landen gespeeld, om stil te staan bij het feit dat een jaar geleden vrijwel over de hele wereld theaters hun deuren vanwege de corona-uitbraak moesten sluiten. Om 8 uur ’s avonds (lokale tijd) openen acteurs in onder andere New York, Panama City, Minsk en Istanbul onvoorbereid hun envelop, met daarin de te spelen tekst. Het initiatief vond ook in Nederland grote weerklank: het stuk wordt gelivestreamd vanuit 29 theaters in het land, gespeeld door 29 toneelspelers en cabaretiers.

Pierre Bokma

Foto: JW Kaldenbach

Onder wie Pierre Bokma, die de voorstelling speelt vanuit Schouwburg Amstelveen. „Voor het eerst heb ik volstrekt geen idee wat me te wachten staat. Dat lijkt me ongelofelijk spannend.” De reden dat hij meedoet? „Omdat ik zoiets nog nooit heb gedaan. Ik voel me op de een of andere manier toch altijd aangetrokken door het onbekende.” Dat geeft je als acteur een bepaalde „thrill”, zegt Bokma.

Pas als je de envelop opent en de tekst ziet, kun je bepalen hoe je de monoloog gaat spelen. „Je maakt een instant beslissing en dan moet je maar hopen dat die keuze de juiste is. Of dat je hem later nog kan bijstellen.”

Leven in onvrijheid

Dat acteurs het stuk onvoorbereid spelen, is meer dan een gimmick. Wit konijn rood konijn is een parabel over leven in onvrijheid: hoe zet je opgelegde restricties naar je eigen hand, hoe buig je beperkingen om in je eigen voordeel? Soleimanpour schreef de tekst in 2010. Als dienstplichtweigeraar mocht hij destijds zijn land niet verlaten. Dus besloot hij zijn werk vóór hem te laten spreken: als hij het land niet uit mocht, dan kon hij tenminste zijn toneelstukken nog de wereld insturen. Het stuk groeide uit tot een internationale theaterhit, werd in meer dan 25 talen vertaald en speelde sinds de (gelijktijdige) premières in Edinburgh en Toronto in 2011 van Broadway tot aan Amsterdam. Onder meer Whoopi Goldberg, John Hurt en Stephen Fry namen de tekst al voor hun rekening, en in eigen land onder anderen Hans Kesting, Betty Schuurman en Jan Jaap van der Wal.

Inherent aan het concept mag een acteur de monoloog maar één keer in zijn leven spelen. Spelers en toeschouwers wordt bovendien met klem gevraagd naderhand geen spoilers naar buiten te brengen. Cabaretier Pieter Derks, die de tekst zaterdag speelt vanuit schouwburg De Vereeniging in zijn woonplaats Nijmegen, gedijt goed op die onwetendheid vooraf. „Ik laat me verrassen. Ik ben natuurlijk geen acteur, dat scheelt. Waar voor een goede acteur het gebrek aan voorbereiding in de weg kan zitten, is het voor mij juist een kans om mijn gebrek aan acteertalent te maskeren. Als ze me hadden gevraagd: er ligt een toneelstuk, studeer het in en speel het dan, dan had ik het waarschijnlijk niet gedaan.”

Derks vergelijkt het met het spelen van een eerste try-out van een nieuwe voorstelling. „Dan kom ik ook met een script het podium op. Wat bij zo’n try-out vaak gebeurt, is dat je staat te vertellen en ondertussen commentaar levert op het script, bijvoorbeeld door met één blik richting zaal te laten weten ‘dit is er morgen weer uit, hoor’.”

Soumaya Ahouaoui

Foto Gordon Meuleman

Doodeng

Actrice Soumaya Ahouaoui van Het Nationale Theater speelt de voorstelling in de Stadsschouwburg Utrecht. „Anderen vinden zo’n project misschien leuk of grappig, maar ik vind het vooral doodeng. Ik ben ook een beetje dyslectisch, dus normaal gesproken wil ik een tekst altijd eerst even een paar keer rustig voor mezelf kunnen lezen. Dat kan nu natuurlijk niet, dat maakt het allemaal extra spannend.”

Ze omschrijft zichzelf als een speler die eigenlijk juist erg van repeteren houdt. „Ik vind het fijn als alles precies vastligt.” Nu kent Ahouaoui van tevoren alleen in grote lijnen de context waarin Soleimanpour het stuk schreef. Dat was voor haar genoeg reden om zich aan het project te committeren. „Als je hoort in welke omstandigheden hij de tekst geschreven heeft, klinkt dat als een urgent verhaal. Daar ga ik wel van aan.”

Mandela Wee Wee

Foto Jules August

Acteur Mandela Wee Wee (o.a. Mocro Maffia), die de voorstelling zaterdag speelt vanuit Theaters Tilburg, verdiept zich juist bewust zo min mogelijk in de achtergrond van de schrijver. „Anders krijg je misschien het gevoel dat je ergens recht aan moet doen, en dat kan je blokkeren. Als je niks weet, is er ook niks fout.”

Voor hem voelt er „weinig zo onnatuurlijk” als compleet onvoorbereid het toneel opgaan. De titel van het stuk geeft hem weinig aanknopingspunten over de mogelijke inhoud. „Het kan van alles betekenen. Ik heb weinig associaties bij het woord konijn. Maar als ik even hardop ga associëren met wat ik wél weet… Ik weet dat het een monoloog is, dus het personage is waarschijnlijk alleen.” Dat kan alvast een ingang zijn om het stuk straks te spelen. „Door Covid zijn we allemaal vaker en langer alleen, dat is iets wat we collectief met elkaar kunnen delen. Daar kan ik misschien iets mee.”

Pieter Derks: „Ik vermoed dat er een onverwachte wending tegen het einde zit, waardoor alles in een ander licht komt te staan. Maar wat dat allemaal met konijnen te maken heeft… Als ik nadenk over witte konijn en rode konijnen denk ik aan tegenstellingen, uitsluiting, twee groepen tegenover elkaar. Veel verder kom ik niet.”

Improvisatielessen

Ter voorbereiding haalt Wee Wee de improvisatielessen die hij op de toneelschool kreeg weer op. „Er zijn een aantal basislessen waar je altijd op kan terugvallen. Een belangrijke daarvan is dat je altijd open moet blijven voor wat er op je afkomt, in dit geval de tekst. Dus je moet niet te snel alles invullen. En durf de rust te bewaren.”

Deelnemende acteurs krijgen exact 48 uur voor aanvang een A4’tje met daarop een aantal beknopte instructies, bijvoorbeeld wat ze moeten doen als ze zich verspreken (‘gewoon opnieuw beginnen’). Wee Wee: „Voor de rest is het gewoon: op hoop van zegen. Ik hoop dat de tekst me gaat helpen. Dat is mijn enige reddingsboei. Je wordt in het water geduwd, en al watertrappelend hoop je maar dat je wat zweminstructies krijgt.”

Ahouaoui denkt dat ze het beste zo dicht mogelijk bij zichzelf kan blijven. „Ik loop gewoon als mezelf het toneel op, en dan maar hopen dat ik een goede dag heb.” Omdat je het stuk maar één keer in je leven mag spelen, ligt er extra druk op. „Je krijgt maar één kans, en als het misgaat, kan ik het nooit meer rechtzetten. Toen ik zag dat Pierre Bokma ook meedoet dacht ik wel: oh ja, misschien was het beter geweest als ik over dertig jaar pas had meegedaan.”

Waarom Pierre Bokma de beste acteur van Nederland is (2018)

Zelf weet Bokma niet of zijn ervaring hem gaat helpen. „Misschien heb ik juist de rust nodig van iemand zonder ervaring, die helemaal niet weet wat hij staat te doen. Maar het kan met ervaring ook zo zijn als met de nieuwe kleren van de keizer. Dat ik het echt heel slecht sta te doen maar dat iedereen alsnog denkt: wat geweldig.”

Bovendien staat een slechte avond voor een acteur niet per definitie gelijk aan een slechte avond voor de toeschouwer, stelt Bokma. „Als het voor een acteur moeizaam gaat, is dat doorgaans juist ontzettend spannend voor degenen die ernaar kijken. Dus in dat kader is elke kant die het op kan vallen de goede. Ik heb het volste vertrouwen in totale paniek.”